भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 302, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ें| २८४ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. २ सू. १२ |
|---|
वर्तमानमुभयोरविरुद्धम्। छायातपावित्यप्यविरुद्धम्। छायातपवत्परस्परविलक्षण- त्वात्संसारित्वासंसारित्वयोः। अविद्याकृतत्वात्संसारित्वस्य, पारमार्थिकत्वाच्चा- संसारित्वस्य। तस्माद्विज्ञानात्मपरमात्मानौ गुहां प्रविष्टौ गृह्येते ॥ ११ ॥
कुतश्च विज्ञानात्मपरमात्मानौ गृह्येते—
विशेषणाच्च ॥ १२ ॥
विशेषणं च विज्ञानात्मपरमात्मनोरेव भवति। 'आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु' (का० १।३।३) इत्यादिना परेण ग्रन्थेन रथिरथादिरूपककल्पनया विज्ञाना- त्मानं रथिनं संसारमोक्षयोर्गन्तारं कल्पयति। 'सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम्' (का० १।३।९) इति च परमात्मानं गन्तव्यम्। तथा 'तं दुर्दर्शं गूढमनु- प्रविष्टं गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम्। अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति' (का० १।२।१२) इति पूर्वस्मिन्नपि ग्रन्थे मन्तृमन्तव्यत्वेनैतावेव विशेषितौ। प्रकरणं चेदं परमात्मनः। 'ब्रह्मविदो वदन्ति' इति च वक्तृविशेषोपादानं परमात्मप- रिग्रहे घटते। तस्मादिह जीवपरमात्मानावुच्येयाताम्। एष एव न्यायः 'द्वा सुपर्णा
भामती
श्रुतिषु दर्शनादिति। एवं च प्रथमावगतब्रह्मानुरोधेन सुकृतलोकवर्तित्वमपि तस्य लक्षणया श्वच्छिन्न्यायेन गमयितव्यम्। छायातपत्वमपि जीवस्याविद्याश्रयतया ब्रह्मणश्च शुद्धप्रकाशस्वभावस्य तदनाश्रयतया मन्तव्यम्। इममेव न्यायं द्वा सुपर्णेत्यत्राप्युदाहरणे कृत्वाचिन्तया योजयति ॐ एष एव न्याय इति ॐ। अत्रापि किं बुद्धिजीवौ उत जीवपरमात्मानाविति संशय्य करणरूपाया अपि बुद्धेरेधांसि पचन्तीतिवत् कर्तृत्वोपचाराद् बुद्धिजीवाविह पूर्वपक्षयित्वा सिद्धान्तयितव्यम्। सिद्धान्तश्च
भामती-व्याख्या
वाक्यों में अभिहित सुकृतलोक की लाक्षणिक वृत्तित्ता भी ब्रह्म में छत्रिन्याय यां सृष्ट्युपधान- न्याय से समञ्जस हो जाती है। जीव और ब्रह्म का स्वरूपतः वैलक्षण्य दिखाने के लिए कहा है—"छायातपौ"। वहाँ अविद्यारूप अन्धकार का आश्रय होने के कारण जीव को छाया और शुद्ध स्वप्रकाशस्वरूप ब्रह्म को आतप (प्रकाश) कह दिया गया है ॥ ११ ॥
[ "आत्मानं रथिनं विद्धि" (कठ० १।३।३) इत्यादि वाक्यों के द्वारा रथ-रथी-रूपक के माध्यम से अभिव्यञ्जित जीवगत गन्तृत्व एवं "सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम्" (कठो. १।३।९) इत्यादि वाक्यों से प्रतिपादित ब्रह्म में गन्तव्यत्व (प्राप्यत्व), इसी प्रकार 'तं दुर्दर्शं गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम्। अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति ॥" (कठो. १।२।१२) इत्यादि वाक्यों से कथित जीवगत मन्तृत्व (साक्षात्कर्तृत्व) एवं ब्रह्मनिष्ठ मन्तव्यत्वरूप (साक्षात्क्रियमाणत्व) आदि विशेषणों के द्वारा भी जीव और ब्रह्म ही 'गुहां प्रविष्टौ" सिद्ध होते हैं]।
इसी न्याय (गुहाधिकरण) की योजना 'द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया" (मुण्ड० ३।१।१) इस उदाहरण में भी करने के लिए भाष्यकार कहते हैं—'एष न्यायः 'द्वा सुपर्णा' इत्येवमादिष्वपि"। [यह योजना सैद्धान्तिक नहीं, अपितु अभ्युपगममात्र है। कृत्वा (वैसा मानकर) जो चिन्ता (विचार) की जाती है, उसे कृत्वाचिन्ता-(विचार या अभ्युपगममात्र) कहा जाता है, जैसा कि श्री कुमारिल भट्ट कहते हैं—"यत्पुनः परावृत्य भाष्यकारेणोक्तम्- "अथवा पुनरस्तु ज्ञाने धर्म इत्यभ्युपेत्यवादमात्रम्' तत् पूर्वोक्त दोषपरिहारसामर्थ्यप्रदर्शनार्थं कृत्वाचिन्तान्यायेनोक्तम्' (तं० वा० पृ० २८७) । "द्वा सुपर्णा"—इस मन्त्र में भी यद्यपि सिद्धान्ततः जीव और ब्रह्म विवक्षित नहीं, तथापि यदि उनकी विवक्षा मान ली जाय, तब