भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 304, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 304
२८६ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. १ पा. २ सू. १२

भोक्तृत्वादिना संसारधर्मेणोपेतो विवक्ष्यते। कथं तर्हि ? सर्वसंसारधर्मातीतो ब्रह्म- स्वभावश्चैतन्यमात्रस्वरूपः; 'अनश्नन्नन्योऽभिचाकशीति,' 'अनश्नन्नन्योऽभिपश्यति ज्ञः' इति वचनात् । 'तत्त्वमसि', 'क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि' गी० १३।२) इत्यादिश्रुतिस्मृ- तिभ्यश्च । तावता च विद्योपसंहारदर्शनमेवमेवावकल्पते, 'तावेतौ सत्त्वक्षेत्रज्ञौ न ह वा एवंविदि किंचन रज आध्वंसते' इत्यादि । कथं पुनरस्मिन्पक्षे 'तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्तीति सत्त्वम्' इत्यचेतने सत्त्वे भोक्तृत्ववचनमिति ? उच्यते-नेयं श्रुतिरचेत- नस्य सत्त्वस्य भोक्तृत्वं वक्ष्यामीति प्रवृत्ता । किं तर्हि ? चेतनस्य क्षेत्रज्ञस्याभोक्तृत्वं ब्रह्मस्वभावतां च वक्ष्यामीति । तदर्थं सुखादिविक्रियावति सत्त्वे भोक्तृत्वमध्यारोपयति । इदं हि कर्तृत्वं भोक्तृत्वं च सत्त्वक्षेत्रज्ञयोरितरेतरस्वभावाविवेककृतं कल्प्यते । परमार्थ- तस्तु नान्यतरस्यापि संभवति; अचेतनत्वात्सत्त्वस्य, अविक्रियत्वाच्च क्षेत्रज्ञस्य । अविद्याप्रत्युपस्थापितस्वभावत्वाच्च सत्त्वस्य सुतरां न संभवति । तथा च श्रुतिः-

भामती

मस्य भजेत, यदि हि क्षेत्रज्ञे संसारिणि पर्यवस्येत् । तस्य तु ब्रह्मरूपतायां पर्यवस्यन्न पूर्वपक्षमपि स्वीकरोतीत्यर्थः । अपि च ॐ तावेतौ सत्त्वक्षेत्रज्ञौ न ह वा एवंविदि किञ्चन रज आध्वंसते इति ॐ । रजोऽविद्या नाध्वंसनं न संश्लेषमेवंविदि करोति । एतावतेव विद्योपसंहाराज्जीवस्य ब्रह्मात्मतापरतास्य लक्ष्यत इत्याह ॐ तावता च इति । चोदयति ॐ कथं पुनः इति ॐ । निराकरोति ॐ उच्यते-नेयं श्रुतिः इति ॐ । अनश्नन् जीवो ब्रह्माभिचाकशीतीत्युक्ते शङ्केत, यदि जीवो ब्रह्मात्मा नाश्नाति, कथं तर्हास्मिन् भोक्तृत्वावगमः, चेतन्यसमानाधिकरणं हि भोक्तृत्वमवभासत इति । तन्निरासायाह श्रुतिः ॐ तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्ति इति ॐ । एतदुक्तं भवसि-नेवं भोक्तृत्वं जीवस्य तत्त्वतः, अपि तु बुद्धिसत्त्वं सुखादि- रूपपरिणतं चितिच्छायापत्त्योपपन्नचेतन्यमिव भुङ्क्ते, न तु तत्त्वतो जीवः परमात्मा भुङ्क्ते । तदेतद-

भामती-व्याख्या

उक्त ब्राह्मण-वाक्य पूर्वपक्षपरक तब हो सकता था, जब कि वह क्षेत्रज्ञ ( संसरणशील जीव ) में पर्यवसित होता किन्तु उक्त ब्राह्मण वाक्य का पर्यवसान ब्रह्म में ही होता है, अतः वह पूर्वपक्ष- परक नहीं हो सकता । 'तावेतौ सत्त्वक्षेत्रज्ञौ न ह वा एवंविदि किंचन रज आध्वंसते ।" यहाँ 'रजः' शब्द का अर्थ अविद्या और 'आध्वंसन' का अर्थ संश्लेष ( सम्बन्ध ) है । फलतः विद्या ( ब्रह्म-साक्षात्कार ) में उपसंहृत ( पर्यवसित ) होने के कारण उक्त ब्राह्मण वाक्य में जीव- ब्रह्माभेदपरता लक्षित होती है—"तावता च विद्योपसंहारदर्शनमेवावकल्पते" । आक्षेपवादी का कहना है कि 'कथं पुनरस्मिन् पक्षे तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्तीति अचेतने सत्त्वे भोक्तृत्ववचन- मिति"। अर्थात् उक्त मन्त्र में यदि बुद्धि और जीव का ग्रहण किया जाता है, तब जड़भूत बुद्धि तत्त्व में कर्म-फल-भोक्तृत्व क्योंकर उपपन्न होगा ? इस आक्षेप का परिहार किया जाता है—'नेयं श्रुतिरचेतनस्य सत्त्वस्य भोक्तृत्वं वक्ष्यामीति प्रवृत्ता" । 'अनश्नन् जीवो ब्रह्माभिचकाशीति' ऐसा अन्वय मानने पर यह शङ्का हो सकती थी कि "यदि जीवो ब्रह्मात्मा नाश्नाति, कथं तर्ह्यस्मिन् भोक्तृत्वावगमः ?" क्योंकि 'चेतनोऽहं भोक्ता'—इस प्रकार चतन्य के अधिकरण में ही भोक्तृत्व अवभासित होता है । उस शङ्का का निरास करने के लिए शङ्का की है—"तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्ति"—इस प्रकार बुद्धिरूप प्रथम पक्षी में प्रतिपादित भोक्तृत्व क्योंकर उपपन्न होगा ? इस शङ्का का उत्तर जो दिया गया—"नेयं श्रुतिरचेतनस्य सत्त्वस्य भोक्तृत्वं वक्ष्यामीति प्रवृत्ता" उसका आशय यह है कि जो जीवगत भोक्तृत्व प्रतीत होता है, वह तात्त्विक नहीं, अपितु बुद्धि का सत्त्वगुण सुखादिरूपेण परिणत होता है और बुद्धि ही चेतन्य पुरुष का प्रतिबिम्ब पाकर चेतन के समान होकर अपने में ( चैतन्यसमानाधिकरण ) भोक्तृत्व का अनुभव करती है, जीव तत्त्वतः ब्रह्म है, भोक्ता नहीं—यह विगत अध्यास-भाष्य

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या) · पृष्ठ 304, कुल 639 में से · BharatKosha