भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 305, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 305

अक्षिपुरुषस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् २८७

'यत्र वा अन्यदिव स्यात्तत्रान्योऽन्यत्पश्येद्' इत्यादिना स्वप्नदृग्दृष्टहस्त्यादिव्यवहारवदविद्याविषय एव कर्तृत्वादिव्यवहारं दर्शयति । 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्' ( बृ० ४।५।१५ ) इत्यादिना च विवेकिनः कर्तृत्वादिव्यवहाराभावं दर्शयति ॥ १२ ॥


( ४ अन्तरधिकरणम् । सू० १३-१७ )

अन्तर उपपत्तेः ॥ १३ ॥

'य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद् ब्रह्मेति । तद्यद्यप्यस्मिन्सर्पिर्वोदकं वा सिञ्चति वर्त्मनी एव गच्छति' ( छा० ४।१५।१ ) इत्यादि

भामती

ध्यासभाष्ये कृतव्याख्यानम् । तदनेन कृत्वाचिन्तोद्घाटिता ॥ १२ ॥

नन्वन्तस्तद्धर्मोपदेशादित्यनेनैवैतद् गतार्थम् । सन्ति खल्वत्राप्यमृतत्वादयो ब्रह्मधर्माः प्रतिबिम्बजीवदेवतास्वसम्भविनः । तस्माद् ब्रह्मधर्मोपदेशाद् ब्रह्मैवात्र विवक्षितम् । साक्षाच्च ब्रह्म शब्दोपादानात् । उच्यते—

एष दृश्यत इत्येतत् प्रत्यक्षेऽर्थे प्रयुज्यते ।
परोक्षं ब्रह्म न तथा प्रतिबिम्बे तु युज्यते ॥
उपक्रमवशात् पूर्वमितरेषां हि वर्णनम् ।
कृतं न्यायेन येनैव स खल्वत्रानुषज्यते ॥

भामती-व्याख्या

की व्याख्या ( विगत पृ० १४-१५ ) में स्पष्ट किया जा चुका है । फलतः “द्वा सुपर्णा सयुजा” इस मन्त्र में बुद्धि और जीव का ही ग्रहण किया गया है, जीव और ब्रह्म का नहीं, फिर भी इसमें गुहाधिकरण की योजना अभ्युपगममात्र या कृत्वा चिन्ता है ॥ १२ ॥

विषय — “य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद् ब्रह्मेति । तद् यद्यप्यस्मिन् सर्पिर्वोदकं वा सिञ्चति वर्त्मनी एव गच्छति” ( छां. ४।१५।१ ) इत्यादि श्रुति-वाक्य कहते हैं कि 'जो यह आँख में पुरुष दिखाई देता है, वह आत्मा है—ऐसा कहा गया है, वही अमृत है, अभय पद है, वही ब्रह्म है'। इसमें जो घृत या जल डाला जाता है, वह पलकों में चला जाता है ।

संशय — वह पुरुष क्या अक्षिगत प्रतिबिम्ब है ? या विज्ञानात्मा ( जीव ) ? या इन्द्रिय का अधिष्ठाता देव ? अथवा परमेश्वर ( ब्रह्म ) ?

पूर्व पक्ष की असंभावना— यह उदाहरण “अन्तस्तद्धर्मोपदेशात्” ( ब्र. सू. १।१।२० ) इस अधिकरण से ही गतार्थ हो जाता है, क्योंकि इस वाक्य में भी ब्रह्म के अमृतत्व, अभयत्वादि ऐसे धर्म अभिहित हैं, जो कि प्रतिबिम्ब, जीव और देवता में सम्भावित नहीं, अतः ब्रह्म-धर्मों का उपदेश होने के कारण दृश्यमान पुरुष के रूप में ब्रह्म ही विवक्षित है, इतना ही नहीं, 'ब्रह्म' शब्द साक्षात् निर्दिष्ट है— “एतद् ब्रह्म”। इस प्रकार का निर्णय देने के लिए अधिकरणान्तर की क्या आवश्यकता ?

पूर्वपक्ष की संभावना—

एष दृश्यत इत्येतत् प्रत्यक्षेऽर्थे प्रयुज्यते ।
परोक्षं ब्रह्म न तथा प्रतिबिम्बे तु युज्यते ॥ १ ॥
उपक्रमवशात् पूर्वमितरेषां हि वर्णनम् ।
कृतं न्यायेन येनैव स खल्वत्रानुषज्यते ॥ २ ॥