भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 308, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ें२९० ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. २ सू. १४
हि परमेश्वरः सर्वदोषैरलिप्तः; अपहतपाप्मत्वादिश्रवणात्; तथाऽक्षिस्यानं सर्वलेप- रहितमुपदिष्टं, तद्यद्यप्यस्मिन्सर्पिर्वोदकं वा सिञ्चति वर्त्मनी एव गच्छति' इति श्रुतेः। संयद्वामत्त्वादिगुणोपदेशश्च तस्मिन्नवकल्पते—'एतं संयद्वाम इत्याचक्षते, एतं हि सर्वाणि वामान्यभिसंयन्ति'। एष उ एव वामनीरेष हि सर्वाणि वामानि नयति'। एष उ एव भामनीरेष हि सर्वेषु लोकेषु भाति' (छा० ४।१५।२,३,४) इति च। अत उप- पत्तेरन्तरः परमेश्वरः ॥ १३ ॥
स्थानादिव्यपदेशाच्च ॥ १४ ॥
कथं पुनराकाशवत्सर्वगतस्य ब्रह्मणोऽक्ष्यल्पं स्थानमुपपद्यत इति ? अत्रोच्यते —
भामती
अपि चेतनधर्मो नाचेतने सम्भवतः। एवं वामनीत्वादयोऽप्यन्यत्र ब्रह्मणो नेतुमशक्याः। प्रत्यक्षव्यपदेश- श्चोपपादितः। तदिदमुक्तम् ॐ उपपत्तेः इति ॐ। एतदमृतमभयमेतद् ब्रह्मेत्युक्ते स्यादाशङ्का—ननु सर्वगत- स्येश्वरस्य कस्माद्विशेषेण चक्षुरेव स्थानमुपदिश्यत इति, तत्परिहरति श्रुतिः ॐ तद्यद्यप्यस्मिन् सर्पिर्वो- दकं वा सिञ्चति वर्त्मनी एव गच्छति इति ॐ। वर्त्मनी पक्ष्मस्थाने। एतदुक्तं भवति—निर्लेपस्येश्वरस्य निर्लेपं चक्षुरेव स्थानमनुरूपमिति। तदिदमुक्तं ॐ तथा परमेश्वरानुरूपम इति ॐ। ॐ संयद्वामादिगुणो- पदेशश्च तस्मिन् ॐ ब्रह्मणि ॐ। ॐ कल्पते ॐ घटते, समवेताथंत्वात्। प्रतिबिम्बादिषु त्वसमवेतार्थः। वननीयानि सम्भजनीयानि शोभनीयानि पुण्यफलानि वामानि। संयन्ति संगच्छमानानि वामान्यनेनेति संयद्वामः परमात्मा। तत्कारणत्वात् पुण्यफलोत्पत्तेः। तेन पुण्यफलानि संगच्छन्ते। स एव पुण्यफलानि वामानि नयति लोकमिति वामनीः। एष एव भामनीः। भामानि भानानि तानि नयति लोकमिति भामनीः। तदुक्तं श्रुत्या—'तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' इति ॥ १३ ॥
आशङ्कोत्तरमिदं सूत्रम्। आशङ्कामाह ॐ कथं पुनरिति ॐ। स्थानिनो हि स्थानं महत् दृष्टम्। यथा
भामती-व्याख्या
हो जाता है। भय और अभय भी चेतन के धर्म हैं, अचेतन बुद्धि में वे सम्भव नहीं होते। इसी प्रकार वामनीत्व, भामनीत्वादि धर्म भी ब्रह्म से अन्यत्र संगमित नहीं किए जा सकते। 'दृश्यते'—इस प्रकार के प्रत्यक्षता-व्यवहार का शास्त्रीय ज्ञान में तात्पर्य बताया जा चुका है। इस प्रकार के उपपादन को सूचित करने के लिए सूत्रकार ने कहा है—"उपपत्तेः"।
एतदमृतमभयमेतद् ब्रह्म"—ऐसा कहने पर आशङ्का की जा सकती है—"कथं पुनराकाशवत् सर्वगतस्य ब्रह्मणोऽक्ष्यल्पं स्थानमुपपद्यते ? अर्थात् आकाश के समान व्यापक ब्रह्म को एक आँख-जैसे स्वल्प स्थान में सीमित क्योंकर किया जा सक ? है ? इस आशङ्का का परिहार श्रुति के द्वारा किया जाता है—"तद्यद्यपि अस्मिन् सर्पिर्वोदकं वा सिञ्चति वर्त्मनी एव गच्छति" (छां. ४।१५।१)। आशय यह है कि निर्लेप ब्रह्म का चक्षुपात्र- जैसा निर्लेप स्थान ही उचिततम है, भाष्यकार यही कह रहे है—"तथा परमेश्वरानुरूपमेत- दक्षिस्यानम्"। "संयद्वामत्त्वादिगुणोपदेशश्च तस्मिन् अवकल्पते"—इस भाष्य में 'तस्मिन्' का अर्थ—ब्रह्मणि और 'अवकल्पते' का अर्थ—घटते हैं, क्योंकि ब्रह्म में ही विशेषण पदों का अर्थ समन्वित होता है, प्रतिबिम्बादि में नहीं। 'वन सम्भक्तौ' धातु से निष्पन्न 'वामन्' शब्दका अर्थ है—शोभन, अतः पुण्यरूप कर्म-फल के लिए 'वननीयानि संभजनीयानि पुण्यफलानि'—इस व्युत्पत्ति के अनुसार प्रयुक्त हुआ है। ब्रह्म को 'संयद्वाम' इस लिए कहा जाता है कि वह संयन्ति संगच्छमानि वामानि अनेन—इस प्रकार पुण्य फल का गमयिता है। ब्रह्म को ही 'भामनी' कहा गया है, क्योंकि वह भामसंज्ञक प्रकाश का नेता (प्रकाशक) है, जैसा कि श्रुति कहती है—"तमेव भान्तमनुभाति सर्वम् (कौ. ब्रा. २।५।१५) ॥ १३ ॥
"स्थानादिव्यपदेशाच्च"—यह सूत्र जिस शङ्का का उत्तर है, वह शङ्का है—'कथं