भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 310, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ें२९२ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. २ सू. १५
'प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म' इति, तदेवेहाभिहितं, प्रकृतपरिग्रहस्य न्याय्यत्वात् । 'आचार्यस्तु ते गतिं वक्ता' (छा० ४।१४।१) इति च गतिमात्राभिधानप्रतिज्ञानात् । कथं पुनर्वाक्योपक्रमे सुखविशिष्टं ब्रह्म विज्ञायत इति ? उच्यते—'प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म' इत्येतदग्नीनां वचनं श्रुत्वोपकोसल उवाच —'विजानाम्यहं यत्प्राणो ब्रह्म, कं च खं च तु न विजानामि' इति । तत्रेदं प्रतिवचनम् —'यद्वाव कं तदेव खं यदेव खं तदेव कम्' (छा० ४।१०।५) इति । तत्र खंशब्दो भूताकाशे निरूढो लोके । यदि तस्य विशेषणत्वेन कंशब्दः सुखवाची नोपादीयेत, तथा सति केवले भूताकाशे ब्रह्मशब्दो नामादिष्विव प्रतीकाभिप्रायेण प्रयुक्त इति प्रतीतिः स्यात् । तथा कंशब्दस्य विषयेन्द्रि-
भामती
ततोऽतिदूनमानसमग्निपरिचरणकुशलमुपेत्य त्रयोऽग्नयः करुणापराधीनचेतसः श्रद्धानायाऽस्मै दृढभक्तये समेत्य ब्रह्मविद्यामूचिरे—प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्मेति । अथोपकोसल उवाच—विजानाम्यहं प्राणो ब्रह्मेति, स हि सूत्रात्मा विभूतिमत्तया ब्रह्मरूपाविर्भावाद् ब्रह्मेति, किन्तु कं च खं च ब्रह्मेत्येतन्न विजानामि, नहि विषयेन्द्रियसम्पर्कजं सुखमनित्यं लोकसिद्धं खं च भूताकाशमचेतनं ब्रह्म भवितुमर्हति । अथैनमग्नयः प्रत्यूचुः—यद्वाव कं तदेव खं यदेव खं तदेव कमिति । एवं संभूयोक्त्वा प्रत्येकं च स्वविषयां विद्यामूचुः – पृथिव्यग्निरन्नमादित्य इत्यादिना । पुनस्त एनं संभूयोचुः – एषा सोम्य तेऽस्मद्विद्या प्रत्येकममुक्ता स्वविषया विद्या, आत्मविद्या चास्माभिः संभूय पूर्वमुक्ता – प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्मेति, आचार्यस्तु ते गतिं वक्ता । ब्रह्मविद्येयमुक्तास्माभिर्गतिमात्रं त्ववशिष्टं नोक्तम् , तत्तु विद्याफलप्राप्तये जावालस्तवाचार्यो वक्ष्यतीत्युक्तवाऽग्नय उपरेमिरे । एवं व्यवस्थिते यद्वाव कं तदेव खं यदेव खं तदेव कमित्येतद् व्याचष्टे भाष्यकारः ॐ तत्र खंशब्दः इति ॐ । ॐ प्रतीकाभिप्रायेण इति ॐ । आश्रयान्तरप्रत्ययस्याश्रयान्तरे क्षेपः
भामती-व्याख्या
को गार्हपत्य, दक्षिणा और आहवनीय नाम की) तीनों अग्नियों ने मिलकर करुणार्द्र मन से उस अपने परम श्रद्धालु भक्त उपकोसल को ब्रह्मविद्या का उपदेश किया —“प्राणो ब्रह्म, कं ब्रह्म, खं ब्रह्म” । उपकोसल ने कहा- मैं 'प्राणो ब्रह्म'--यह जानता हूं, क्योंकि प्राणरूप सूत्रात्मा हिरण्यगर्भ) बृहद् विभूतियों से सम्पन्न होने के कारण ब्रह्म कहा जाता है, किन्तु “कं च खं च ब्रह्म”—यह समझ में नहीं आता, क्योंकि विषय और इन्द्रियों के सम्बन्ध से जनित लौकिक अनित्य सुख और लोक-प्रसिद्ध अवकाशात्मक आकाश कभी ब्रह्म नहीं हो सकते । तब उस ब्रह्मचारी को अग्नियों ने मिलकर कहा - "यद्वाव कं तदेव खं यदेव खं तदेव कम् ।” इस प्रकार का सामूहिक उपदेश देने के अनन्तर तीनों [ गार्हपत्य, अन्वाहार्यपचन (दक्षिणाग्नि) और आहवनीय ] अग्नियों ने क्रमशः पृथक्-पृथक् शिक्षा दी - "पृथिव्यग्निरन्नमादित्यः”—इत्यादि । पुनः तीनों ने मिलकर उपदेश किया- "एषा सोम्य तेऽस्मद्विद्या” अर्थात् यह हमारी अपनी विद्या है और आत्मविद्या का तो हम तीनों ने मिलकर उपदेश किया था —“प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म आचार्यस्तु ते गतिं वक्ता ।” अर्थात् हम लोगों ने केवल आत्मविद्या कह दी है, गति (मार्ग) मात्र अवशिष्ट है, वह विद्या-फल की प्राप्ति के लिए आचार्य जाबाल कहेंगे । इतना कहकर अग्नियां उपरत हो गईं । "यदेव कं तदेव खं यदेव खं तदेव कम्” - इसकी व्याख्या भाष्यकार कर रहे हैं— “तत्र खं शब्दो भूताकाशे निरूढः” । भाष्यकार ने जो कहा है— “ब्रह्मशब्दो नामादिष्विव प्रतीकाभिप्रायेण प्रयुक्तः” । वहाँ प्रतीक का अर्थ है— 'अन्यविषयक प्रतीति का अन्यत्र क्षेपण (आरोपण ), जैसे 'ब्रह्म' शब्द, परमात्मा का वाचक है, किन्तु उसका नामादि में प्रयोग (अर्थात् इसको ही ब्रह्म समझना चाहिए जो कि नामादि है) । उसी प्रकार जो भूताकाश है, उसे ही ब्रह्म समझना । यह सिद्धान्ततः