भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 321, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ेंअक्षरपुरुषस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३०३
( ६ अदृश्यत्वाधिकरणम् । सू० २१-२३ )
अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः ॥ २१ ॥
'अथ परा, यया तदक्षरमधिगम्यते', 'यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्णमचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादं नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं तदव्ययं यद् भूतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः' (मुण्ड० १।१।५,६) इति श्रूयते । तत्र संशयः किमयमहश्यत्वादिगुणको भूतयोनिः प्रधानं स्यात्, उत शारीरः, आहोस्वित्परमेश्वर इति । तत्र प्रधानमचेतनं भूतयोनि-
भामती
"अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते" । "यत्तदद्रेश्यं" बुद्धीन्द्रियाविषयः । "अग्राह्यं" कर्मेन्द्रियागोचरः । "अगोत्रं" कारणरहितम् । "अवर्णं" ब्राह्मणत्वादिहीनम् । न केवलमिन्द्रियाणामविषयः, इन्द्रियाण्यप्यस्य न सन्तीत्याह "अचक्षुश्श्रोत्रम्" इति बुद्धीन्द्रियाण्युपलक्षयति । "अपाणिपादम्' इति कर्मेन्द्रियाणि । 'नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं' दुर्विज्ञातत्वात् । स्यादेतत्—नित्यं सत्कि परिणामि नित्यं ? नेत्याह "अव्ययं" कूटस्थनित्यमित्यर्थः ।
परिणामो विवर्तो वा सरूपस्योपलभ्यते ।
चिदात्मना तु सारूप्यं जडानां नोपपद्यते ॥
जडं प्रधानमेवातो जगद्योनिः प्रतीयताम् ।
योनिशब्दो निमित्तं चेत् कुतो जीवनिराक्रिया ॥
भामती-व्याख्या
अभिप्रेत अर्थ है—"आत्मनि", क्योंकि लोक-प्रसिद्ध शरीररूप कर्ता में दर्शन क्रिया की प्रवृत्ति विरुद्ध नहीं, किन्तु चिदात्मा में ही श्रुति के द्वारा दर्शन क्रिया की कर्मता निषिद्ध है ॥१८-२०॥
विषय—"अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्णमचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादम् । नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं तदव्ययं यद् भूतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः" (मुण्ड. १।१।५-६) । इस श्रुति में भाष्यकार ने 'अद्रेश्यम्' शब्द का अर्थ किया है—'अदृश्यं सर्वेषां बुद्धीन्द्रियाणामगम्यम्' । 'अग्राह्यम्' का अर्थ "कर्मेन्द्रियाविषयम्" किया है । 'अगोत्रम्' शब्द का अर्थ कारण-रहित है । 'अवर्णम्' शब्द से ब्राह्मणत्वादि वर्णों का अभाव विवक्षित है । वह केवल इन्द्रियों का अविषय ही नहीं, अपितु इन्द्रियों से रहित भी है—यह दिखाने के लिए कहा है—"अचक्षुःश्रोत्रम्" । 'चक्षुःश्रोत्र' शब्द सभी बुद्धीन्द्रियों का और "अपाणिपादम्"—यहाँ 'पाणिपाद' शब्द सभी कर्मेन्द्रियों का उपलक्षक है । 'नित्य' शब्द का 'अविनाशी' और 'विभु' शब्द का व्यापक अर्थ है । दुर्विज्ञेय होने के कारण "सुसूक्ष्मं" कहा गया है । सांख्य-सम्मत प्रधान तत्त्व को नित्य परिणामी माना जाता है, उस प्रकार की नित्यता का निषेध करने के लिए कहा है—'अव्ययम्' अर्थात् वह अक्षर तत्त्व कूटस्थ नित्य है, परिणामी नित्य नहीं ।
संशय—उक्त श्रुति के द्वारा सांख्याभिमत 'प्रधान' विवक्षित है ? या शारीर (जीव) ? अथवा ब्रह्म ?
पूर्वपक्ष—
परिणामो विवर्तो वा सरूपस्योपलभ्यते ।
चिदात्मना तु सारूप्यं जडानां नोपपद्यते ॥ १ ॥
जडं प्रधानमेवातो जगद्योनिः प्रतीयताम् ।
योनिशब्दो निमित्तं चेत् कुतो जीवनिराक्रिया ॥ २ ॥