भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 324, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 324
३०६ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. १ पा. २ सू. २१

स्यान्नान्य इति। कथमेतदवगम्यते ? धर्मोक्तेः। परमेश्वरस्य हि धर्म इहोच्यमानो दृश्यते - 'यः सर्वज्ञः सर्वविद्' इति। न हि प्रधानस्याचेतनस्य शारीरस्य वोपाधिपरिच्छिन्नदृष्टेः सर्वज्ञत्वं सर्ववित्त्वं वा सम्भवति। नन्वक्षरशब्दनिर्दिष्टाद् भूतयोनेः परस्यैवैतत्सर्वज्ञत्वं सर्ववित्त्वं च न भूतयोनिविषयमित्युक्तम्। अत्रोच्यते-नैवं संभवति। यत्कारणं 'अक्षरात्सम्भवतीह विश्वम्' इति प्रकृतं भूतयोनिमिह जायमानप्रकृतित्वेन निर्दिश्यानन्तरमपि जायमानप्रकृतित्वेनैव सर्वज्ञं निर्दिशति-'यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः। तस्मादेतद् ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते' इति। तस्मान्निर्देशसाम्येन प्रत्यभिज्ञायमानत्वात्प्रकृतस्यैवाक्षरस्य भूतयोनेः सर्वज्ञत्वं सर्ववित्त्वं च धर्म उच्यत इति गम्यते। 'अक्षरात्परतः परः' इत्यत्रापि न प्रकृताद् भूतयोनेरक्षरात्परः कश्चिदभिधीयते। कथमेतदवगम्यते ? 'येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम्' (मुण्ड० १।२।१३) इति प्रकृत्य तस्यैवाक्षरस्य भूतयोनेरदृश्यत्वादिगुणकस्य वक्तव्यत्वेन प्रतिज्ञातत्वात् । कथं तर्हि 'अक्षरात्परतः परः, इति व्यपदिश्यते

भामती
तेन निर्देशसामान्यात्प्रत्यभिज्ञानतः स्फुटम् ।
अक्षरं सर्वविद्विश्वयोनिनचितनं भवेत् ॥ २ ॥
अक्षरात्परत इति श्रुतिस्त्वव्याकृते मता ।
अश्नुते यत् स्वकार्याणि ततोऽव्याकृतमक्षरम् ॥ ३ ॥
नेह तिरोहितमिवास्ति किञ्चित् ॥ यत्तु सारूप्याभावान्न चिदात्मनः परिणामः प्रपञ्च इति । अद्धा

भामती-व्याख्या
तेन निर्देशसामान्यात् प्रत्यभिज्ञानतः स्फुटम् ।
अक्षरं सर्वविद् विश्वयोनिनचितनं भवेत् ॥ २ ॥
अक्षरात्परत इति श्रुतिस्त्वव्याकृते मता ।
अश्नुते यत्स्वकार्याणि ततोऽव्याकृतमक्षरम् ॥ ३ ॥

[ “तदक्षरमधिगम्यते, तद्भूतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः" इस प्रकार जिस अक्षर तत्त्व में जगत्कारणता का प्रतिपादन किया गया, उसी में “यः सर्वज्ञः सर्ववित्”—इस प्रकार सर्वज्ञत्वादि धर्म श्रुत हैं, उस से परे अवस्थित पदार्थ में नहीं, अतः चिदात्मा सर्वज्ञ ब्रह्म ही जगत् का कारण सिद्ध होता है, प्रधान नहीं। दूसरी बात यह भी है कि “यथा सतः पुरुषात् केशलोमानि, तथा अक्षरात् सम्भवतीह विश्वम्” (मुण्ड-१।१।७) इस श्रुति के द्वारा जिस चिदात्मा अक्षर तत्त्व में जगत्कारणता स्पष्टरूप से प्रतिपादित है, उसी अक्षर तत्त्व का निर्देश “अक्षरमधिगम्यते, यत्तदद्रेश्यम्”—इत्यादि वाक्य में किया गया है, अतः समान निर्देश के द्वारा चेतनगत जगत्कारणता प्रत्यभिज्ञात होती है। यह जो कहा गया कि सर्वज्ञता अक्षर तत्त्व से परे अवस्थित परमात्मा में होती है, वह कहना उचित नहीं, क्योंकि पहले वाक्य में 'अक्षर' शब्द का प्रयोग जगत्कारणीभूत ब्रह्म के लिए और “अक्षरात् परतः परः” (मुण्ड. २।१।२) इस वाक्य में 'अव्याकृत' के लिए 'अश्नुते स्वकार्याणि' - इस व्युत्पत्ति के द्वारा किया गया है, अतः अव्याकृतसंज्ञक अक्षर से ही परत्व का अभिधान जगद्योनिरूप अक्षर में किया गया है, इस अक्षर से नहीं। सर्वज्ञत्वादि का अन्वय प्रथम अक्षर पदार्थ में ही विवक्षित है, वह ब्रह्म है] शेषभाष्य अत्यन्त सुगम है !

यह जो कहा गया कि प्रपञ्च का ब्रह्म में सारूप्य न होने के कारण उपादान कारणत्व सम्भव नहीं, उस पर हमारा कहना है कि—

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या) · पृष्ठ 324, कुल 639 में से · BharatKosha