भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 327, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ेंभूतयोनेः ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतोसंवलितम् ३०९
मवरं येषु कर्म । एतच्छ्रेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा जरामृत्युं ते पुनरेवापियन्ति' (मुण्ड० १।२।७) इत्येवमादिनिन्दावचनात् । निन्दित्वा चापरां विद्यां ततो विरक्तस्य परविद्या- धिकारं दर्शयति—'परीक्ष्य लोकान्कर्मचितान्ब्राह्मणो निर्वेदमायान्नास्त्यकृतः कृतेन । तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत्सम्तिपाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्' (मुण्ड० १।२।१२) इति । यत्तूक्तम्—अचेतनानां पृथिव्यादीनां दृष्टान्तत्वेनोपादानाद्दार्ष्टान्तिकेनाप्यचेतनेन भूतयोनिना भवितव्यमिति—तदयुक्तम्, न हि दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोरत्यन्तसाम्येन भवितव्यमिति नियमोऽस्ति । अपि च स्थूलाः पृथिव्यादयो दृष्टान्तत्वेनोपात्ता इति न स्थूल एव दार्ष्टान्तिको भूतयोनिरभ्युपगम्यते । तस्माददृश्यत्वादिगुणको भूतयोनिः परमेश्वर एव ॥ २१ ॥
विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ ॥ २२ ॥
इतश्च परमेश्वर एव भूतयोनिर्नैतरौ—शारीरः प्रधानं वा । कस्मात् ? विशेषण- भेदव्यपदेशाभ्याम् । विशिनष्टि हि प्रकृतं भूतयोनिं शारीराद्विलक्षणत्वेन—'दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः सबाह्याभ्यन्तरो ह्यजः । अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रः' (मुण्ड० २।१।२) इति । न ह्येतद्दिव्यत्वादिविशेषणमविद्याप्रत्युपस्थापितनामरूपपरिच्छेदाभिमानिनस्तद्धर्मांस्वा- त्मनि कल्पयतः शारीरस्योपपद्यते । तस्मात्साक्षादौपनिषदः पुरुष इहोच्यते । तथा प्रधानादपि प्रकृतं भूतयोनिं भेदेन व्यपदिशति—'अक्षरात्परतः परः' इति । अक्षर- मव्याकृतं नामरूपबीजशक्तिरूपं भूतसूक्ष्ममीश्वराश्रयं तस्यैवोपाधिभूतं सर्वस्माद्वि- कारात्परो योऽविकारस्तस्मात्परतः पर इति भेदेन व्यपदेशात्परमात्मानमिह विवक्षितं
भामती
वरफलत्वात् । अपियन्ति प्राप्नुवन्ति । ॐ न हि दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोः ॐ इत्युकाभिप्रायम् ॥ २१ ॥ विशेषणं हेतुं व्याचष्टे ॐ विशिनष्टि हि इति ॐ । शारीरादित्यूपलक्षणं, प्रधानादित्यपि द्रष्टव्यम् । भेदव्यपदेशं व्याचष्टे ॐ तथा प्रधानादपि इति ॐ । स्यादेतत्—किमागमिकं सांख्याभिमतं प्रधानम् ?
भामती-व्याख्या
की पत्नी भी यज्ञरूप या यज्ञोपधिक है, क्योंकि "पत्युर्नो यज्ञसंयोगे" (पा. सू. ४।१।३३) इस सूत्र के द्वारा पति' शब्द की इकार को नकार का आदेश यज्ञ के सम्बन्ध से ही होकर 'पत्नी' शब्द निष्पन्न होता है। इस प्रकार सोलह ऋत्विजों, यजमान और उसकी पत्नी को मिलाकर सब अष्टादश (अठारह) सदस्य 'यज्ञरूपाः' कहे जाते हैं। उनमें रहनेवाला अर्थात् उनके आश्रित कर्म यज्ञ है। वह कर्म अवर (निकृष्ट) इस लिए कहा जाता है कि वह केवल स्वर्गादि अनित्य फलों का ही जनक है, मोक्षरूप नित्य फल का प्रापक नहीं। जो लोग उन कर्मों का अभिनन्दन और अनुष्ठान करते हैं, वे जरा और मृत्यु के चक्कर में अपियन्ति (पड़े रहते हैं)। भाष्यकार ने जो कहा है—'न हि दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोरत्यन्तसाम्येन भवितव्यम्' । उसका भी अभिप्राय यही है कि विवर्तवाद में पृथिव्यादि कार्य और उसके कारण का सारूप्य अपेक्षित नहीं ॥ २१ ॥
जीव-व्यावर्तक विशेषण एवं प्रधान से भिन्नता के निर्देश से जीव और प्रधान तत्त्व को जगत् का कारण नहीं कहा जा सकता । इस सूत्र में निर्दिष्ट विशेषण और भेद-व्यपदेश—इन दो हेतुओं में से प्रथम (विशेषण) हेतु की व्याख्या करते हैं—"विशिनष्टि हि प्रकृतं भूतयोनिं शारीराद् विलक्षणत्वेन—'दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः" (मुण्ड. २।१।२) ।" भाष्यकार ने जो कहा है—"शारीराद् विलक्षणत्वेन"। वहाँ 'शारीर' पद प्रधान तत्त्व का भी उपलक्षक है अर्थात् दिव्यत्वादि (स्वयंप्रकाशत्वादि) गुण जैसे जीव के व्यावर्तक हैं, वैसे ही प्रधान या