भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 328, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ें३१० ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. २ सू. २३
दर्शयति। नात्र प्रधानं नाम किंचित्स्वतन्त्रं तत्त्वमभ्युपगम्य तस्माद् भेदव्यपदेश उच्यते। किं तर्हि? यदि प्रधानमपि कल्प्यमानं श्रुत्यविरोधेनाव्याकृतादिशब्दवाच्यं भूतसूक्ष्मं परिकल्प्येत, परिकल्प्यताम्। तस्माद् भेदव्यपदेशात्परमेश्वरो भूतयोनिरित्येतदिह प्रतिपाद्यते ॥ २२ ॥
कुतश्च परमेश्वरो भूतयोनिः—
रूपोपन्यासाच्च ॥ २३ ॥
अपि च 'अक्षरात्परतः परः' इत्यस्यानन्तरम् 'एतस्माज्जायते प्राणः' इति प्राणप्रभृतीनां पृथिवीपर्यन्तानां तत्त्वानां सर्गमुक्त्वा तस्यैव भूतयोनेः सर्वविकारात्मकं रूपमुपन्यस्यमानं पश्यामः — 'अग्निर्मूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ दिशः श्रोत्रे वाग्विवृताश्च वेदाः। वायुः प्राणो हृदयं विश्वमस्य पद्भ्यां पृथिवी ह्येष सर्वभूतान्तरात्मा' (मुण्ड० २।१।४ इति)। तच्च परमेश्वरस्यैवोचितं, सर्वविकारकारणत्वात्। न शारीरस्य तनु- महिम्नः। नापि प्रधानस्यायं रूपोपन्यासः संभवति, सर्वभूतान्तरात्मत्वासंभवात्। तस्मात्परमेश्वर एव भूतयोनिर्ननेतरादिति गम्यते। कथं पुनर्भूतयोनेरेयं रूपोपन्यास इति गम्यते? प्रकरणात्, 'एषः' इति च प्रकृतानुकर्षणात्। भूतयोनिं हि प्रकृत्य 'एतस्माज्जायते प्राणः', 'एष सर्वभूतान्तरात्मा' इति वचनं भूतयोनिविषयमेव भवति। यथोपाध्यायं प्रकृत्यैतस्मादधीत्यैष वेदवेदाङ्गपारग इति वचनमुपाध्यायविषयं भवति, तद्वत्। कथं पुनरदृश्यत्वादिगुणकस्य भूतयोनेर्विग्रहवद्रूपं संभवति? सर्वात्मत्वविव- क्षयेदमुच्यते, न तु विग्रहवत्त्वविवक्षयेत्यदोषः। 'अहमन्नमहमन्नादः' (तै० ३।१०।६) इत्यादिवत्। अन्ये पुनर्मन्यन्ते—नायं भूतयोने रूपोपन्यासः, जायमानत्वेनोपन्यासात्।
भामती
तथा च बहुसमञ्जसं स्यादित्यत आह ॐ नात्र प्रधानं नाम किञ्चित् इति ॐ ॥ २२ ॥
तदेतत् परमतेनाक्षेपसमाधानाभ्यां व्याख्याय स्वमतेन व्याचष्टे ॐ अन्ये पुनर्मन्यन्ते इति ॐ। पुनःशब्दोऽपि पूर्वस्माद्विशेषं द्योतयन्स्वेष्टतां सूचयति। जायमानवर्गमध्यपतितस्याग्निमूर्धादिरूपवतः सति
भामती-व्याख्या
अव्याकृत के भी व्यावर्तक हैं। भेद-व्यपदेशरूप द्वितीय हेतु की व्याख्या करते है—"तथा प्रधानादपि प्रकृतं भूतयोनिं भेदेन व्यपदिशति —'अक्षरात्परतः परः' (मुण्ड. २।१।२) इति"। अव्याकृत या प्रधान तत्त्व की संज्ञा 'अक्षर' है, जगत् का कारण पदार्थ उस अक्षर से परे है।
शङ्का—जिस प्रधान तत्त्व से भेद का निर्देश किया गया है, वह क्या आगम-सिद्ध सांख्याभिमत प्रधान (प्रकृति) विवक्षित है? यदि ऐसा ही है, तब दो प्रधान रूप कारण और समस्त विकारात्मक प्रपञ्च में कार्य-कारणभाव के नियामक सारूप्यादि धर्मों का सामञ्जस्य हो जाता है।
समाधान—सांख्य-सम्मत प्रधान तत्त्व को वेदान्त-सिद्धान्त में कोई स्वतन्त्र पदार्थ नहीं माना जाता। यदि अव्याकृत (सूक्ष्मभूत शक्ति) को ही सांख्याचार्य प्रधान मानते हैं, तब के लिए प्रधानप्रतियोगिक भेदवत्ता का निर्देश किया गया है ॥ २२ ॥
"रूपोपन्यासाच्च"—इस सूत्र की पराभिमत व्याख्या की गई कि "अग्निर्मूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ दिशः श्रोत्रे वाग् विवृताश्च वेदाः" (मुण्ड. २।१।२) इत्यादि वाक्यों के द्वारा निर्दिष्ट स्वरूप परमेश्वर में ही घटता है, अन्यत्र नहीं। अब भाष्यकार स्वाभिमत व्याख्या अन्यमुखतः प्रस्तुत करते हैं—"अन्ये पुनर्मन्यन्ते"। यहाँ प्रयुक्त 'पुनः' शब्द के द्वारा पहली व्याख्या की अपेक्षा विशेष वैलक्षण्य दिखाते हुए इस व्याख्या की स्वाभीष्टता सूचित की है। पहली व्याख्या