भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 331, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ेंवैश्वानरस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंचलितम् ३१३ गुणयोगमेकैकोपासननिन्दया च वैश्वानरं प्रत्येषां मूर्द्धादिभावमुपदिश्याम्नायते- यस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रमभिविमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते स सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मस्वन्नमत्ति तस्य ह वा एतस्यात्मनो वैश्वानरस्य मूर्धैव सुतेजाश्चक्षुर्वि- श्वरूपः प्राणः पृथग्वर्त्मात्मा संदेहो बहुलो वस्तिरेव रयिः पृथिव्येव पादावुर एव वेदिर्लोमानि बर्हिर्हृदयं गार्हपत्यो मनोऽन्वाहार्यपचन आस्यमाहवनीयः' ( छा० ५।१८।२ ) इत्यादि । भामती स्मरसि ॐ तमेव नो ब्रूहीत्युपक्रम्य द्युसूर्य्यंवावाकाशावारिपृथिवीनाम् इति ॐ । अयमर्थः-वैश्वानरस्य भगवतो द्यौः ॐ मूर्धा सुतेजाः ॐ । ॐ चक्षुर्विश्वरूपः सूर्यः ॐ । ॐ प्राणः वायुः ॐ । ॐ पृथग्वर्त्मात्मा ॐ । पृथक् वर्त्म यस्य वायोः स पृथग्वर्त्मा, स एवात्मा स्वभावो यस्य स पृथग्वर्त्मात्मा । सन्देहः देहस्य मध्यभागः स आकाशो ॐ बहुलः ॐ सर्वगतत्वात् । ॐ वस्तिरेव रयिः ॐ आपः, यतोऽद्भ्योऽन्नमन्नाच्च रयिर्धनं तस्मादापो रयिरुक्तास्तासाञ्च मूत्रीभूतानां वस्तिः स्थानमिति वस्तिरेव रयिरित्युक्तम् । "पादौ" "पृथिवी" तत्र प्रतिष्ठानात् । तदेवं वैश्वानरावयवेषु द्युसूर्यानिलाकाशजलावनिषु मूर्धचक्षुःप्राणसन्देहवस्ति- पादेष्वेकैकस्मिन् वैश्वानरबुद्ध्या विपरीततयोपासकानां प्राचीनशालादीनां मूर्द्धपातान्धत्वाप्राणोत्क्रमण- मदेहशीर्णतावस्तिभेदपादश्रथीभावदूषणैरुपासनानां निन्दया मूर्धादिसमस्तभावमुपदिश्याम्नायते ॐयस्त्वे- तमेवं प्रादेशमात्रमभिविमानम् इति ॐ । स सर्वेषु लोकेषु द्युप्रभृतिषु भूतेषु स्थावरजङ्गमेषु सर्वेष्वात्मसु देहेन्द्रियमनोबुद्धिजीवेष्वन्नमत्ति सर्वसम्बन्धिफलमाप्नोतीत्यर्थः । अथास्य वैश्वानरस्य भोक्तुर्भोजनस्याग्नि- होत्रतासम्पादपयिषयाऽऽह श्रुतिः-'उर एव वेदिः" वेदिमारूप्यात् । "लोमानि बर्हिः" आस्तीर्णबर्हिः- भामती-व्याख्या वैश्वानर का स्वरूप क्या जान पाए हैं, उन लोगों ने क्रमशः ( १ ) द्युलोक, ( २ ) आदित्य, ( ३ ) वायु, ( ४ ) आकाश, ( ५ ) जल और ( ६ ) पृथिवी को वैश्वानर बताया । सब अश्वपति ने कहा-'तस्य ह वा एतस्यात्मनो वैश्वानरस्य द्यौर्मूर्धैव सुतेजाश्चक्षुर्विश्वरूपः प्राणः पृथग्वर्त्मात्मा सन्देहो बहुलो वस्तिरेव रयिः पृथिव्येव पादावुर एव वेदिर्लोमानि बर्हिर्हृदयं गार्हपत्यो मनोऽन्वाहार्यपचन आस्यमाहवीयः" ( छां. ५।१८।२ ) । इसका अर्थ यह है कि उस भगवान् वैश्वानर का द्युलोक तेजस्वी मस्तक है, विश्व-व्याप्त सूर्य चक्षु है, वायु प्राण है, वायु को पृथग्वर्त्मा इस लिए कहा गया है कि वह विविध दिशाओं में गतिशील है । बहुल ( व्यापक ) आकाश उसके शरीर का मध्य भाग, रयि ( जल ) उसका वस्ति-स्थान है, जल से अन्न, अन्न से रयि ( धन ) होने के कारण जल को धनरूप कहा गया है । मूत्ररूप में परिणत जल का स्थान वस्ति कहा जाता है, इस प्रकार वस्ति को रयि कहा गया है । पृथिवी उस वैश्वानर के पाद ( पैर ) हैं, क्योंकि उस पर वह प्रतिष्ठित है । वैश्वानर के अवयवभूत मस्तक, चक्षु, प्राण, देह, वस्ति और पाद के स्थानापन्न द्यु, सूर्य, वायु, आकाश, जल और पृथिवी में पूर्ण वैश्वानर की विपरीत बुद्धि से उपासना करनेवाले प्राचीनशालादि छहों पुरुषों में शिरःपात, अन्धत्व, प्राणोत्क्रमण, देह-जीर्णता और वस्ति-भेदरूप दोष दिखा कर प्रत्येक उपासन की निन्दा के द्वारा समस्त पदार्थों में वैश्वानरभाव का उपदेश किया जाता है- "यस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रमभिविमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते" ( छा. ५।१८।२ ) । ऐसा उपासक सभी द्युलोकादि, सभी स्थावर-जङ्गमात्मक प्राणियों में एवं सभी देह, इन्द्रिय, मन, बुद्धि और जीवरूप गौण-मुख्यरूप आत्मपदार्थों में व्याप्त होकर अन्न खाता अर्थात् सभी के फलों का भोक्ता होता है । वैश्वानर के इस उपासकरूप भोक्ता के भोजन में अग्निहोत्ररूपता का सम्पादन करने के लिए श्रुति कहती है- "उर एव वेदिः" । वक्षःस्थल में ४०