भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 333, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 333

वैश्वानरस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३१५

स्मर्यमाणमनुमानं स्यादिति ॥ २५ ॥

इतश्च परमेश्वर एव वैश्वानरः, यस्मात्परमेश्वरस्यैवाग्निरास्यं द्यौर्मूर्धेतीदृशं त्रैलोक्यात्मकं रूपं स्मर्यते - 'यस्याग्निरास्यं द्यौर्मूर्धा खं नाभिश्चरणौ क्षितिः । सूर्य-श्चक्षुर्दिशः श्रोत्रं तस्मै लोकात्मने नमः ।' इति । एतत्स्मर्यमाणं रूपं मूलभूतां श्रुतिमनु-मापयदस्य वैश्वानरशब्दस्य परमेश्वरपरत्वेऽनुमानं लिङ्गं गमकं स्यादित्यर्थः । इति-शब्दो हेत्वर्थः । यस्मादिदं गमकं तस्मादपि वैश्वानरः परमात्मैवेत्यर्थः । यद्यपि स्तुतिरियं 'तस्मै लोकात्मने नमः' इति । स्तुतित्वमपि नासति मूलभूते वेदवाक्ये सम्यगीदृशेन रूपेण सम्भवति । 'द्यां मूर्धानं यस्य विप्रा वदन्ति खं वै नाभिं चन्द्रसूर्यौ च नेत्रे । दिशः श्रोत्रे विद्धि पादौ क्षितिं च सोऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता ॥' इत्येवं-जातीयका च स्मृतिरिहोदाहर्तव्या ॥ २५ ॥

शब्दादिभ्योऽन्तःप्रतिष्ठानाच्च नेति चेन्न, तथादृष्ट्युपदेशादसम्भवात्पुरुषमपि चैनमधीयते ॥ २६ ॥

अत्राह - न परमेश्वरो वैश्वानरो भवितुमर्हति, कुतः ? शब्दादिभ्योऽन्तःप्रति-ष्ठानाच्च । शब्दस्तावद्वैश्वानरशब्दो न परमेश्वरे संभवति, अर्थान्तरे रूढत्वात् । तथाऽ-ग्निशब्दः 'स एषोऽग्निर्वैश्वानरः' इति । आदिशब्दात् 'हृदयं गार्हपत्यः' (छा० ५।१८।२) इत्याद्यग्नित्रेताप्रकल्पनम् । 'तद्यद्भक्तं प्रथममागच्छेत्तद्धोमीयम्' (छा० ५।२०।१) इत्यादिना च प्राणाहुत्यधिकरणतासङ्कीर्तनम् । एतेभ्यो हेतुभ्यो जाठरो वैश्वानरः प्रत्येयव्यः । तथाऽन्तःप्रतिष्ठानमपि श्रूयते - 'पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितं वेद' इति । तच्च जाठरे सम्भवति । तदप्युक्तं मूर्धेव सुतेजा इत्यादेर्विशेषात्कारणात्परमात्मा वैश्वानर इति । अत्र ब्रूमः - कुतो ह्येष निर्णयः ? यदुभयथापि विशेषप्रतिभाने सति परमेश्वरविषय एव विशेष आश्रयणीयो न जाठरविषय इति । अथवा भूताग्नेरन्तर्ब-


भामती

ननु को न आत्मा किं ब्रह्मेत्युपक्रमे आत्मब्रह्मशब्दयोः परमात्मनि रूढत्वेन तदुपपरक्तायां बुद्धौ वैश्वानराग्न्यादयः शब्दास्तदनुरोधेन परमात्मन्येव कथञ्चिन्नेतुं युज्यन्ते, न तु प्रथमावगतौ ब्रह्मात्मशब्दौ चरमावगतवैश्वानरादिपदानुरोधेनान्यथयितुं युज्येते । यद्यपि च वाजसनेयिनां वैश्वानरविद्योपक्रमे वैश्वानरं ह वै भगवान् सम्प्रति वेत्थ तं नो ब्रूहीत्यत्र नात्मब्रह्मशब्दौ स्तस्तथापि तत्समानार्थं छान्दोग्यवाक्यं तदुप-क्रममिति तेन निश्चिताथेन तद्विरोधेन वाजसनेयिवाक्यार्थो निश्चीयते । निश्चिताथेन ह्यनिश्चिताथं

भामती-व्याख्या

संशय - 'वैश्वानर' शब्द के द्वारा क्या जाठर अग्नि विवक्षित है ? या भूताग्नि ? या अग्न्यभिमान देवता ? या जीव ? अथवा परमेश्वर ?

पूर्वपक्ष - 'वैश्वानर' शब्द की शक्ति परमेश्वर में नहीं, अतः जाठराग्नि आदि में से किसी एक का ग्रहण किया जा सकता है।

शङ्का - "को न आत्मा किं ब्रह्म" - ऐसे उपक्रम वाक्य में 'आत्मा' और 'ब्रह्म' ये दोनों शब्द परमात्मा में रूढ होने के कारण पश्चात् उपस्थित 'वैश्वानर' शब्द में परमात्मपरता ही निश्चित होती है। प्रथमावगत 'ब्रह्म' और 'आत्मा' शब्द पश्चादुपस्थित वैश्वानरादि शब्दों के अनुरोध पर अन्य अर्थ (जाठराग्नि) के बोधक नहीं हो सकते। यद्यपि वाजसनेयी वृहदारण्यकोपनिषत् में वैश्वानर-विद्या का उपक्रम करते हुए कहा है - "वैश्वानरं ह वै भगवान्, सम्प्रति वेद तं नो ब्रूहि।" यहाँ न 'आत्म' शब्द है और न 'ब्रह्म' शब्द। तथापि उसके समानार्थक छान्दोग्योपनिषत् में वे दोनों शब्द प्रयुक्त हैं, अतः निश्चिताथंक वाक्य के