भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 335, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 335

वैश्वानरस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३१७

न शब्दादिभ्यः कारणेभ्यः परमेश्वरस्य प्रत्याख्यानं युक्तम्, कुतः ? तथा जाठरापरित्यागेन दृष्ट्युपदेशात् । परमेश्वरदृष्टिर्हि जाठरे वैश्वानर इहोपदिश्यते - 'मनो ब्रह्मेत्युपासीत' ( छा० ३।१८।१ ) इत्यादिवत् । अथवा जाठरवैश्वानरोपाधिः परमेश्वर इह द्रष्टव्यत्वेनोपदिश्यते - 'मनोमयः प्राणशरीरो भारूपः' ( छा० ३।१४।२ ) इत्यादिवत् । यदि चेह परमेश्वरो न विवक्ष्येत, केवल एव जाठरोऽग्निर्विवक्ष्येत, ततो मूर्धैव सुतेजा इत्यादेर्विशेषस्यासंभव एव स्यात् । यथा तु देवताभूताग्निव्यपाश्रयेणाप्ययं विशेष उपपादयितुं न शक्यते, तथोत्तरसूत्रे वक्ष्यामः । यदि च केवल एव जाठरो विवक्ष्येत, पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितत्वं केवलं तस्य स्यान्न तु पुरुषत्वम् । पुरुषमपि चैनमधीयते वाजसनेयिनः- 'स एषोऽग्निर्वैश्वानरो यत्पुरुषः स यो हैतमेवमग्निं वैश्वानरं पुरुषं पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितं वेद' ( श० ब्रा० १०।६।१।११ ) इति । परमेश्वरस्य तु सर्वा-

भामती

तत्र चरमस्यानान्यथासिद्धिः प्रतीकोपदेशेन वा मनो ब्रह्मेतिवत् । तदुपाध्युपदेशेन वा मनोमयः प्राणशरीरो भारूप इतिवद् उपपत्तेः । व्युत्पत्त्या वा वैश्वानराग्निशब्दयोर्ब्रह्मवचनत्वान्नवान्यथासिद्धिः । तथा च ब्रह्माश्रयस्य प्रत्ययस्याध्यासन्तरे जाठरवैश्वानराह्वये क्षेपेण वा जाठरवैश्वानरोपाधिनि वा ब्रह्मण्युपास्ये वैश्वानरधर्माणां ब्रह्मधर्माणां च समावेश उपपद्यते । असम्भवादिति सूत्रावयवं व्याचष्टे ॐ यदि चेह परमेश्वरो न विवक्ष्येत इति ॐ । पुरुषमपि चैनमधीयत इति सूत्रावयवं व्याचष्टे ॐ यदि केवल एव इति ॐ । ब्रह्मोपाधितया नापि प्रतीकतयेत्यर्थः । न केवलमन्तःप्रतिष्ठं पुरुषमपीत्यपेरर्थः । अत एव यत् पुरुष इति पुरुषमनूद्य न वैश्वानरो विधीयते । तथा सति पुरुषे वैश्वानरदृष्टिरुपदिश्येत । एवं च परमेश्वरदृष्टिर्हि जाठरे वैश्वानर इहोपदिश्यत इति भाष्यं विरुध्येत । श्रुतिविरोधश्च - "स यो हैतमेवमग्निं वैश्वानरं पुरुषं पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितं वेद" इति वैश्वानरस्य हि पुरुषत्ववेदनमत्रानूद्यते, न तु पुरुषस्य वैश्वानरत्ववेदनम् ।

भामती-व्याख्या

क्योंकि 'तथादृष्ट्युपदेशात्' [ जाठराग्नि आदि में केवल ब्रह्म की दृष्टि या भावना का ही विधान किया गया है, अतः 'वैश्वानर' पद के वाच्यार्थ का बाध नहीं होता, उसमें अन्य पदार्थ का केवल ध्यान किया जाता है ]। आशय यह है कि वही अन्तिम वाक्य उपक्रम का अन्यथा नयन कर सकता है, जो अन्यथा सिद्ध ( उपपन्न ) न हो सके, प्रकृत में जाठराग्नि को प्रतीक मान कर वैसे ही ब्रह्म का उपदेश हो सकता है, जैसे मन में ब्रह्म की भावना का विधान होता है। अथवा 'वैश्वानर' और 'अग्नि' शब्द के द्वारा उपस्थित जाठराग्निरूप उपाधि के द्वारा पर ब्रह्म की वैसे ही उपासना प्रतिपादित है, जैसे "मनोमयः प्राणशरीरो भारूपः" ( छां. ३।१४।२ ) इत्यादि वाक्यों में मन और प्राणादिरूप उपाधियों के द्वारा आत्मा की प्रवृत्ति, निवृत्ति और संसरणादि अभिहित हैं। अथवा "विश्वश्चायं नरश्च, विश्वेषां वाऽयं नरः विश्वे नरा अस्य" - इत्यादि व्युत्पत्ति के द्वारा वैश्वानरादि शब्द ब्रह्म के वाचक हैं, अतः वे अन्यथा सिद्ध नहीं हो सकते । सारांश यह है कि ब्रह्मविषयिणी प्रतीति का जाठर वैश्वानर में प्रक्षेप करके ( जाठराग्नि को प्रतीक मानकर ) या जाठर वैश्वानररूप उपाधि के द्वारा उपास्यमान ब्रह्म में ब्रह्म के द्युमूर्धत्वादि धर्मों का अन्वय उपपन्न हो जाता है।

सूत्रगत 'असम्भवात्' - इस पद की व्याख्या करते हैं- "यदि चेह परमेश्वरो न विवक्ष्येत केवल एव जाठरोऽग्निर्विवक्ष्येत, ततो मूर्धैव सुतेजाः इत्यादेर्विशेषस्यासम्भव एव स्यात्" । "पुरुषमपि चैनमधीयते" - इस सौत्र वाक्य की व्याख्या की जाती है- "यदि च केवल एव जाठरो विवक्ष्येत, पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितत्वं केवलं तस्य स्यान्न तु पुरुषत्वम् ।" अर्थात् यदि ब्रह्म की उपाधि या प्रतीक के रूप में जाठराग्नि का निर्देश न होकर केवल जाठराग्नि