भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 337, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ें[ वैश्वानरस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३१९
साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः ॥ २८ ॥
पूर्वं जाठराग्निप्रतीको जाठराग्न्युपाधिको वा परमेश्वर उपास्य इत्युक्तमन्तः- प्रतिष्ठितत्वाद्यनुरोधेन, इदानीं तु विनैव प्रतीकोपाधिकल्पनाभ्यां साक्षादपि परमेश्वरो- पासनपरिग्रहे न कश्चिद्विरोध इति जैमिनिराचार्यो मन्यते । ननु जाठराग्न्यपरिग्रहेऽ- न्तःप्रतिष्ठितत्ववचनं शब्दादीनि च कारणानि विरुध्येरन्निति । अत्रोच्यते--अन्तः- प्रतिष्ठितत्ववचनं तावन्न विरुध्यते । न हीह पुरुषविधं 'पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितं वेद' इति जाठराग्न्यभिप्रायेणेदमुच्यते, तस्याप्रकृतत्वादसंशब्दितत्वाच्च । कथं तर्हि ? यत्प्रकृतं मूर्द्धादिचुबुकानेषु पुरुषावयवेषु पुरुषविधत्वं कल्पितं तदभिप्रायेणेदमुच्यते-'पुरुष- विधं पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितं वेद' इति । यथा वृक्षे शाखां प्रतिष्ठितां पश्यतीति तद्वत् । अथवा यः प्रकृतः परमात्माऽध्यात्ममधिदैवतं च पुरुषविधत्वोपाधिस्तस्य यत्केवलं साक्षिरूपं तदभिप्रायेणेदमुच्यते-'पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितं वेद' इति । निश्चिते च पूर्वापरा- लोचनवशेन परमात्मपरिग्रहे तद्विषय एव वैश्वानरशब्दः केनचिद्योगेन वर्तिष्यते । विश्वश्चायं नरश्चेति, विश्वेषां वाऽयं नरः, विश्वे वा नरा अस्येति । वि वानरः पर- मात्मा, सर्वात्मत्वात् । विश्वानर एव वैश्वानरः, तद्धितोऽनन्यार्थः, राक्षसवायसा-
भामती
यदेतत्प्रकृतं मूर्द्धादिषु चुबुंकान्तेषु पुरुषावयवेषु द्युप्रभृतीन् पृथिवीपर्यन्तांस्त्रैलोक्यात्मनो वैश्वानरस्यावयवान् सम्पाद्य पुरुषविधत्वं तदभिप्रायेणेदमुच्यते ॐ पुरुषविधं पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितं वेद इति ॐ । अत्रावयवसम्पत्त्या पुरुषविधत्वं कार्यकारणसमुदायरूपपुरुषावयवमूर्द्धादिचुबुंकान्तः- प्रतिष्ठानाच्च पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितत्वं समुदायमध्यपतितत्वात्तदवयवानां समुदायिनाम् । अत्रैव निदर्शनमाह ॐ यथा वृक्षे शाखाम् इति ॐ । शाखाकाण्डमूलस्कन्धसमुदाये प्रतिष्ठिता शाखा तन्मध्यपतिता भवतीत्यर्थः । समाधानान्तरमाह ॐ अथवा इति ॐ । अन्तःप्रतिष्ठत्वं माध्यस्थ्यं तेन साक्षित्त्वं लक्षयति । एतदुक्तं भवति वैश्वानरः परमात्मा चराचरसाक्षीति । पूर्वपक्षोक्तोऽनुशयमुन्मूलयति ॐ निश्चिते च इति ॐ । विश्वात्मकत्वाद् वैश्वानरः प्रत्यगात्मा, विश्वेषां वाऽयं नरस्तद्विकारत्वात्प्रपञ्चस्य विश्वे नरा जीवा
भामती-व्याख्या
सकता । "यो भानुना पृथिवीं द्यामृतेमामाततान रोदसी अन्तरिक्षम्" ( ऋ. सं. १०।८८।३ ) अर्थात् जिसने अपने तेज के द्वारा पृथिवी और द्युलोक को व्याप्त कर रखा है, ऐसी अद्भुत महिमा से सम्पन्न यह भौतिक अग्नि कभी नहीं हो सकती, अपितु ब्रह्म ही ऐसा है-"तस्य भासा सर्वमिद विभाति" ( मुण्ड. २।२।१० ) । उस ब्रह्म का विकार होने के कारण भौतिक अग्नि को अपने मौलिक ब्रह्मतत्त्व के रूप में अवश्य प्रस्तुत किया जा सकता है ॥ २७ ॥
पुरुष के मूर्धा ( मस्तक ) से लेकर चुबुक ( ठोढ़ी ) तक के अवयवों में त्रैलोक्यात्मक वैश्वानर के द्युलोकादि अवयवरूपता का सम्पादन ( आरोप ) करके पुरुषविधत्व ( पुरुष- सदृशत्व ) की कल्पना की गई है - 'पुरुषविधं पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितम्' । उसके अभिप्राय से कहा गया है, अर्थात् जैसे वृक्ष के अवयव ( शाखादि ) में अवस्थित पक्षी को वृक्ष के अन्दर अवस्थित कहा जाता है, वैसे ही पुरुष के अवयवों में सम्पादित वैश्वानर को पुरुष के अन्दर अवस्थित कहा गया है, क्योंकि पुरुष अवयवी और मस्तकादि अवयव हैं, अवयवी में अवयव प्रतिष्ठित होते हैं, जैसे शाखा-काण्ड-मूल-स्कन्धादि वृक्ष में प्रतिष्ठित कहे जाते हैं । अन्तः प्रतिष्ठितत्व का उपपादन अन्य प्रकार से किया जाता है-'अथवा यः प्रकृतः परमात्मा" । अन्तः प्रतिष्ठितत्व का वाक्यार्थ है-मध्यस्थत्व, मध्यस्थत्व के द्वारा साक्षित्व उपलक्षित होता है । सारांश यह है कि वैश्वानरसंज्ञक परमात्मा समस्त चराचरात्मक प्रपञ्च के व्यवहार का