भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 348, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 348
३१०ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. १ पा. ३ सू. ५.

प्रतिपादकोऽस्तीत्याह—नानुमानिकं सांख्यस्मृतिपरिकल्पितं प्रधानमिह द्युभ्वाद्यायतनत्वेन प्रतिपत्तव्यम् । कस्मात् ? अतच्छब्दात् । तस्याचेतनस्य प्रधानस्य प्रतिपादकः शब्दस्तच्छब्दः, न तच्छब्दोऽतच्छब्दः । न ह्यत्राचेतनस्य प्रधानस्य प्रतिपादकः कश्चिच्छब्दोऽस्ति, येनाचेतनं प्रधानं कारणत्वेनायतनत्वेन वाऽवगम्येत । तद्विपरीतस्य चेतनस्य प्रतिपादकशब्दोऽत्रास्ति—'यः सर्वज्ञः सर्ववित्' ( मुण्ड० १।१।९ ) इत्यादिः । अत एव न वायुरपीह द्युभ्वाद्यायतनत्वेनाश्रीयते ॥ ३ ॥

प्राणभृच्च ॥ ४ ॥

यद्यपि प्राणभृतो विज्ञानात्मन आत्मत्वं चेतनत्वं च संभवति तथाप्युपाधिपरिच्छिन्नज्ञानस्य सर्वज्ञत्वाद्यसंभवे सत्यस्मादेवात्तच्छब्दात्प्राणभृदपि न द्युभ्वाद्यायतनत्वेनाश्रयितव्यः । न चोपाधिपरिच्छिन्नस्याविभोः प्राणभृतो द्युभ्वाद्यायतनत्वमपि सम्यक्संभवति । पृथग्योगकरणमुत्तरार्थम् ॥ ४ ॥

कुतश्च न प्राणभृद् द्युभ्वाद्यायतनत्वेनाश्रयितव्यः—

भेदव्यपदेशात् ॥ ५ ॥

भेदव्यपदेशश्चेह भवति—'तमेवैकं जानथ आत्मानम्' इति ज्ञेयज्ञातृभावेन । तत्र प्राणभृत्तावन्मुमुक्षुत्वाज्ज्ञाता, परिशेषादात्मशब्दवाच्यं ब्रह्म ज्ञेयं द्युभ्वाद्यायतनमिति गम्यते, न प्राणभृत् ॥ ५ ॥


भामती

चेनातच्छब्दत्वं हेतुरनुकृष्यते । स्वयंश्च भाष्यकृद्धेतुमाह ॐ न चोपाधिपरिच्छिन्नस्य इति ॐ । ॐ न सम्यक् सम्भवति ॐ नाञ्जसमित्यर्थः । भोग्यत्वेन हि आयतनत्वमतिश्लिष्टम् । स्यादेतत्—यद्यतच्छब्दत्वादित्यत्रापि हेतुरनुकृष्यः, हन्त कस्मात् पृथग्योगकरणं, यावता न प्राणभृदनुमाने इत्येक एव योगः कस्मान्न कृत इत्यत आह ॐ पृथग् इति ॐ । भेदव्यपदेशादिना हि प्राणभृदेव निषिध्यते, न प्रधानं, तच्चैकयोगकरणे दुर्विज्ञानं स्यादिति ॥ ४-५ ॥


भामती-व्याख्या

'नाव्यक्तम्'—ऐसा भी निरास किया जा सकता है, क्योंकि प्रधान और अव्यक्त—इन दोनों के निराकरण में समान हेतुओं का उपन्यास किया जाता है ॥ ३ ॥

"प्राणभृत् च"—इस सूत्र में प्रयुक्त चकार के द्वारा पूर्व सूत्र में अवस्थित 'अतच्छब्दात्'—इस हेतु की अनुवृत्ति की जाती है, जैसा कि स्वयं भाष्यकार कहते हैं—अस्मादेवात्तच्छब्दात् प्राणभृदपि न द्युभ्वाद्यायतनत्वेनाश्रयितव्यः” अर्थात् 'यस्मिन् द्यौः पृथिवी'—यहाँ पर जैसे प्रधान का वाचक कोई शब्द न होने के कारण प्रधान को द्युलोकादि का आयतन नहीं माना जा सकता, वैसे ही प्राणभृत् (जीव) का भी वाचक शब्द न होने के कारण जीव को भी द्युभ्वादि का आयतन नहीं माना जा सकता । "प्राणभृतो द्युभ्वाद्यायतनत्वमपि न सम्यक् सम्भवति"—यहाँ प्रयुक्त सम्यक् पद के द्वारा सहजभाव से आयतनत्व के उपपादन का जीव में निषेध किया गया है, अतः भोग्य प्रपञ्च का भोक्ता होने के कारण जो जीव को द्युभ्वादि का आयतन कहा गया था, वह क्लिष्ट कल्पनामात्र है। यदि प्रधान और जीव—दोनों का निषेध विवक्षित है, तब दोनों सूत्रों को मिला कर "नानुमानमतच्छब्दात् प्राणभृच्च"—ऐसा एक ही सूत्र बनाना चाहिए, प्राणभृच्च—ऐसा पृथक् सूत्र क्यों किया ? इस प्रश्न का उत्तर यह है कि "भेदव्यपदेशात्"—इस उत्तर सूत्र में निर्दिष्ट हेतु के द्वारा केवल प्राणभृत् (जीव) का निषेध किया गया है, प्रधानादि का नहीं, अतः योग-विभाग किया गया कि उत्तर सूत्र के साथ प्रधानादि का भी अन्वय प्रसक्त न हो ॥ ४-५ ॥