भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 349, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 349

द्युभ्वाद्यायतनस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३३१

कुतश्च न प्राणभृद् द्युभ्वाद्यायतनत्वेनाश्रयितव्यः— प्रकरणात् ॥ ६ ॥

प्रकरणं चेदं परमात्मनः, 'कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति' (मु० १।१।३) इत्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानापेक्षणात् । परमात्मनि हि सर्वात्मके विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं स्यान्न केवले प्राणभृति ॥ ६ ॥

कुतश्च न प्राणभृद् द्युभ्वाद्यायतनत्वेनाश्रयितव्यः— स्थित्यदनाभ्यां च ॥ ७ ॥

द्युभ्वाद्यायतनं च प्रकृत्य 'द्वा सुपर्णा सयुजा सखायाः' (मु० ३।१।१) इत्यत्र स्थित्यदने निर्दिश्येते । 'तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्ति' इति कर्मफलाशनम्, 'अनश्नन्नन्योऽभिचाकशीति' इत्यौदासीन्येनावस्थानं च । ताभ्यां च स्थित्यदनाभ्यामीश्वरक्षेत्रज्ञौ तत्र गृह्येते । यदि चेश्वरो द्युभ्वाद्यायतनत्वेन विवक्षितस्ततस्तस्य प्रकृतस्येश्वरस्य क्षेत्रज्ञात्पृथग्वचनमवकल्पते । अन्यथा ह्यप्रकृतवचनमाकस्मिकमसंबद्धं स्यात् । ननु तवापि क्षेत्रज्ञस्येश्वरात्पृथग्वचनमाकस्मिकमेव प्रसज्येत । न, तस्याविवक्षितत्वात् । क्षेत्रज्ञो हि कर्तृत्वेन भोक्तृत्वेन च प्रतिशरीरं बुद्ध्याद्युपाधिसंबद्धो लोकत एव प्रसिद्धो नासौ श्रुत्या तात्पर्येण विवक्ष्यते । ईश्वरस्तु लोकतोऽप्रसिद्धत्वाच्छ्रुत्या तात्पर्येण विवक्ष्यत इति न तस्याकस्मिकं वचनं युक्तम् । 'गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि'


भामती

न खलु हिरण्यगर्भादिषु ज्ञातेषु सर्वं ज्ञातं भवति किन्तु ब्रह्मण्येवेति ॥ ६ ॥

यदि जीवो हिरण्यगर्भो वा द्युभ्वाद्यायतनं भवेत्, ततस्तत्प्रकृत्यानश्नन्नन्यो अभिचाकशीतीति परमात्माभिधानमाकस्मिकं प्रसज्येत । न च हिरण्यगर्भ उदासीनः तस्यापि भोक्तृत्वात् । न च जीवात्मनैव द्युभ्वाद्यायतनं, तथा सति स एवात्र कथ्यते तत्कथनाय च ब्रह्मापि कथ्यते, अन्यथा सिद्धावह्नेऽपि जीवात्म-कथनमाकस्मिकं स्यादिति वाच्यम् । यतोऽनधिगतार्थावबोधनस्वरसेनाम्नायेन प्राणभृन्मात्रप्रसिद्धजीवात्मा


भामती-व्याख्या

आयतन तत्त्व के प्रकरण में ही कहा गया है—कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति” (मुण्ड० १।१।३) । इससे यह नितान्त स्पष्ट है कि जिस एक तत्त्व के ज्ञान से सभी पदार्थों का ज्ञान हो जाता है, वही द्युलोकादि का आयतन है। प्रधान, अव्यक्त, जीव या हिरण्यगर्भादि के ज्ञान से समस्त जगत् ज्ञात नहीं होता, अपितु ब्रह्म के ज्ञान से ही सब कुछ ज्ञात हो जाता है, अतः ब्रह्म ही जगत् का आयतन सिद्ध होता है ॥ ६ ॥

यदि जीव या हिरण्यगर्भ को द्युलोकादि का आयतन माना जाता है, तब उसके प्रकरण में “अनश्नन्नन्योऽभिचाकाशीति”—इस प्रकार परब्रह्म का अभिधान आकस्मिक और अप्रासङ्गिक हो जायगा । हिरण्यगर्भ को उदासीन (अभोक्ता) नहीं कहा जा सकता, क्योंकि वह भी भोक्ता ही है।

शङ्का—यदि जीवात्मा को ही द्युलोकादि का आयतन माना जाता है, तब उसी का ज्ञान कराने के लिए ब्रह्म की चर्चा माननी होगी, अन्यथा जीव का उल्लेख अप्रासङ्गिक हो जायगा।

समाधान—शास्त्रों का प्रामाण्य अज्ञातार्थ के बोधन में ही निहित होता है, जीव तो लोक में अत्यन्त प्रसिद्ध है, अतः उसके बोधन से शास्त्रों में प्रामाण्य ही नहीं आता, तब उसका ज्ञान कराने के लिए ही ब्रह्म चर्चित है—ऐसा कहना सम्भव नहीं, भाष्यकार ने यही कहा है—“तस्याविवक्षितत्वात्”।