भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 350, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ें३३२ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. ३ सू. ८
( ब्र० १।२।१।१३ ) इत्यत्राप्येतद्दर्शितं 'द्वा सुपर्णा' इत्यस्यामृचीश्वरक्षेत्रज्ञावुच्येते इति । यदापि पैङ्ग्युपनिषत्कृतेन व्याख्यानेनास्यामृचि सत्त्वक्षेत्रज्ञावुच्येते, तदापि न विरोधः कश्चित् । कथम् ? प्राणभृद्धीह घटादिच्छिद्रवत्सत्त्वाद्युपाध्यभिमानित्वेन प्रतिशरीरं गृह्यमाणो द्युभ्वाद्यायतनं न भवतीति निषिध्यते । यस्तु सर्वशरीरेषूपाधि-भिर्विनोपलक्ष्यते, परमात्मैव स भवति । यथा घटादिच्छिद्राणि घटादिभिरुपाधिभि-र्धिनोपलक्ष्यमाणानि महाकाश एव भवन्ति, तद्वत् प्राणभृतः परस्मादन्यत्वानुपपत्तेः प्रतिषेधो नोपपद्यते । तस्मात्सत्त्वाद्युपाध्यभिमानिन एव द्युभ्वाद्यायतनत्वप्रतिषेधः । तस्मात्परमेव ब्रह्म द्युभ्वाद्यायतनम् । तदेतद् 'अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः' ( ब्र० १।२।२।१६ ) इत्यनेनैव सिद्धम् । तस्यैव हि भूतयोनिवाक्यस्य मध्य इदं पठितम् । 'यस्मिन् द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षम्' इति । प्रपञ्चार्थं तु पुनरुपन्यस्तम् ॥ ७ ॥
( २ भूमाधिकरणम् । सू० ८-६ )
भूमा संप्रसादादध्युपदेशात् ॥ ८ ॥
इदं समामनन्ति—'भूमा त्वेव विजिज्ञासितव्य इति भूमानं भगवो विजिज्ञास
भामती
धिगमायात्यन्तानवगतमलौकिकं ब्रह्मावबोधयत इति सुभाषितम् । ॐ यदापि पैङ्गुपनिषत्कृतेन व्याख्यानेन इति ॐ । तत्र ह्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीतीति जीव उपाधिरहितेन रूपेण ब्रह्मस्वभाव उदासीनोऽभोक्ता दर्शितः । तदर्थमेवाचेतनस्य बुद्धिसत्त्वस्यापारमार्थिकं भोक्तृत्वमुक्तम् । तथा चेत्थम्भूतं जीवं कथयतानेन मन्त्रवर्णेन द्युभ्वाद्यायतनं ब्रह्मैव कथितं भवति, उपाध्यवच्छिन्नश्च जीवः प्रतिषिद्धो भवतीति न पैङ्गिब्राह्मणविरोध इत्यर्थः । ॐ प्रपञ्चार्थम् इति ॐ । तन्मध्ये न पठितमिति कृत्वाचिन्त्येयमधिशरणं प्रवृत्तमित्यर्थः ॥ ७ ॥
भामती-व्याख्या
भाष्यकार ने जो कहा है कि "यदापि पैङ्ग्युपनिषत्कृतेन व्याख्यानेनास्यामृचि सत्त्व-क्षेत्रज्ञावुच्येते, तदापि न विरोधः"। पैङ्गी उपनिषत् में यह कहा गया है कि "अनश्नन्नन्योऽ-भिचाकशीति—इस ऋचा-खण्ड के द्वारा जीव को उपाधि-रहित ब्रह्मावस्था में अभोक्ता कहा गया, उसका उपपादन करने के लिए ही अचेतन बुद्धि-तत्त्व में अपारमार्थिक भोक्तृत्व कहा गया है।" इस प्रकार जीव के स्वरूप का कथन करनेवाले उक्त मन्त्र के द्वारा ब्रह्म में ही द्युभ्वादि की आयतनता प्रतिपादित होती है और उपाधि से अवच्छिन्न जीव में आयतनत्व का निषेध हो जाता है, अतः पैङ्गी-ब्राह्मण के साथ किसी प्रकार का विरोध नहीं आता ।
यद्यपि द्युभ्वादि की आयतनता ब्रह्म में "अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः" ( ब्र. सू. १।२।२१ ) इस सूत्र के द्वारा ही सिद्ध हो जाती है, क्योंकि उसी भूत-वर्ग की ब्रह्मगत कारणता-प्रतिपादन के प्रकरण में ही "यस्मिन् द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षम्" (मुण्ड. २।२।५) यह वाक्य भी पठित है। तथापि उसी अधिकरण का विस्तार करने के लिए पुनः वाक्यान्तर के माध्यम से वही विचार प्रस्तुत किया गया है। अथवा कृत्वाचिन्ता-न्याय से [ अर्थात् "यस्मिन् द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षम्"—यह वाक्य ब्रह्मगते जगत्कारणता-प्रतिपादन के प्रकरण में पठित नहीं—ऐसा समझ कर ] उसी सिद्धान्त का पुनः प्रतिपादन किया गया है ॥ ७ ॥
विषय—अग्निहोत्रादि कर्म-विद्या में निपुण होने पर भी आत्मज्ञान से वञ्चित होने के