भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 352, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 352
३३४ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. १ पा. ३ सू. ८

भूमेति तावद् बहुत्वमभिधीयते, 'बहोर्लोपो भू च बहोः' ( पा० ६।४।१५८ ) इति भूम-शब्दस्य भावप्रत्ययान्ततास्मरणात् । किमात्मकं पुनस्तद्बहुत्वमिति विशेषाकाङ्क्षायां 'प्राणो वा आशाया भूयान्' ( छा० ७।१५।१ ) इति संनिधानात्प्राणो भूमेति प्रतिभाति । तथा 'श्रुतं ह्येव मे भगवद्दृशेभ्यस्तरति शोकमात्मविदिति । सोऽहं भगवः शोचामि तं मा भगवान् शोकस्य पारं तारयतु' ( छा० ७।१।३ ) इति प्रकरणोत्थानात्परमात्मा भूमेत्यपि प्रतिभाति । तत्र कस्योपादानं न्याय्यं, कस्य वा हानमिति भवति संशयः ।

किं तावत्प्राप्तम् ? प्राणो भूमेति । कस्मात् ? भूयःप्रश्नप्रतिवचनपरम्पराऽदर्श-नात् । यथा हि 'अस्ति भगवो नाम्नो भूयः' इति, 'वाग्वाव नाम्नो भूयसी' इति । तथा 'अस्ति भगवो वाचो भूयः' इति, 'मनो वाव वाचो भूयः' इति च नामादिभ्यो ह्या प्राणाद् भूयःप्रश्नप्रतिवचनप्रवाहः प्रवृत्तः । नैवं प्राणात्परं भूयःप्रश्नप्रतिवचनं दृश्यते — अस्ति भगवः प्राणाद् भूय इति, अदो वाव प्राणाद् भूय इति । प्राणमेव तु नामादिभ्य

भामती

संशयस्य बीजमुक्तं भाष्यकृता । तत्र

एतस्मिन् ग्रन्थसन्दर्भे यदुक्ताद् भूयसोऽन्यतः ।
उच्यमानं तु तद् भूय उच्यते प्रश्नपूर्वकम् ॥

न च प्राणात् किं भूय इति पृष्टं, नापि वाऽस्माद् भूयानिति प्रत्युक्तम् । तस्मात्प्राणभूय-स्त्वस्वाभिधानानन्तरमपृष्टेन भूमोच्यमानः प्राणस्यैव भवितुमर्हति । अपि च भूमेति भावो न भवितारमन्तरेण शक्यो निरूपयितुमिति भवितारमपेक्षमाणः प्राणस्यानन्तर्येण बुद्धिसन्निधानात्तमेव भवितारं प्राप्य निर्वृणोति । यस्योभयं हविरात्तिमाच्छे॑दित्यत्रार्त्तिरिवार्वं हविः । यथाहुः—'मुख्याग्रहे हविषा विशेषणम्'

भामती-व्याख्या

संशय — उक्त श्रुति में क्या प्राण ही भूमा पदार्थ है ? अथवा ब्रह्म भूमा है ?

पूर्वपक्ष—

एतस्मिन् ग्रन्थसन्दर्भे यदुक्ताद् भूयसोऽन्यतः ।
उच्यमानं तु तद् भूय उच्यते प्रश्नपूर्वकम् ॥

[ इस श्लोक का अन्वय इस प्रकार है—'उक्ताद् अन्यतो भूयसः भूय उच्चमानं यत्, तद् भूयः प्रश्नपूर्वकमभिधीयते' अर्थात् नामादि की अपेक्षा जिन प्राण से अन्य वागादि पदार्थों को उत्तरोत्तर भूयः कहा गया है, उन वागादि की अपेक्षा जिस प्राण तत्त्व को भूयः कहा गया, वही भूयः पदार्थ यहाँ प्रश्नपूर्वक प्रतिपादित है, फलतः प्राण ही यहाँ भूयः पदार्थ है, ब्रह्म नहीं ] । प्राण से भिन्न किसी भूयः पदार्थ का न तो प्रश्न उठाया गया है और न उसका उत्तर दिया गया है कि 'इदं प्राणाद् भूयः' । अतः प्राणगत भूयस्त्वस्वाभिधान के अनन्तर बिना प्रश्न के कहा गया भूयः पदार्थ प्राण ही हो सकता है । दूसरी बात यह है कि 'बहु' पद से भावार्थक 'इमनिच्' प्रत्यय “पृथ्वादिभ्य इमनिज्वा" ( पा. सू. ५।१।१२२ ) इस सूत्र के द्वारा होता है और 'बहोर्लोपो भू च बहोः' ( पा. सू. ६।४।१५८ ) इस सूत्र के द्वारा 'इमनिच्' प्रत्यय के इकार का लोप एवं 'बहु' के स्थान में 'भू' का आदेश होकर 'भूमा' शब्द निष्पन्न होता है, जिसका अर्थ है—'बहोर्भाव भूमा' अर्थात् 'बहु' शब्द के भाव ( बहुत्व ) को 'भूमा' शब्द कहता है । भाव एक ऐसा धर्म है, जो भवितारूप धर्मी के बिना नहीं रह सकता, अतः वह अपने भविता की नियमतः अपेक्षा करता है । पूर्व वाक्य में प्राण तत्त्व चर्चित हैं, अतः बुद्धि में सन्निहित होने के कारण प्राण को ही अपने भविता के रूप में वैसे ही वरण ( स्वीकार ) कर लेता है, जैसे “यस्योभयं हविरार्त्तिमार्च्छेदैन्द्रं पञ्चशरावमोदनं निर्वपेत्” ( तै. ब्रा. ३।७।१।७ ) यहाँ पर