भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 355, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ेंभूम्नो ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३३७
तदपि प्राणस्याविरुद्धं, 'प्राणो वा अमृतम्' (कौ० ३।२) इति श्रुतेः। कथं पुनः प्राणं भूमानं मन्यमानस्य 'तरति शोकमात्मवित्' इत्यात्मविविदिषया प्रकरणस्योत्थानमुपपद्यते ? प्राण एवेहात्मा विवक्षित इति ब्रूमः। तथा हि—'प्राणो ह पिता प्राणो माता प्राणो भ्राता प्राणः स्वसा प्राण आचार्यः प्राणो ब्राह्मणः' (छा० ७।१५।१) इति प्राणमेव सर्वात्मानं करोति। यथा वा अरा नाभौ समर्पिता एवमस्मिन् प्राणे सर्वं समर्पितम्' इति च सर्वात्मत्वारनाभिनिदर्शनाभ्यां च संभवति वैपुल्यात्मिका भूमरूपता प्राणस्य। तस्मात्प्राणो भूमेत्येवं प्राप्तम्।
तत इदमुच्यते—परमात्मैवेह भूमा भवितुमर्हति, न प्राणः। कस्मात् ? संप्रसादादध्युपदेशात्। संप्रसाद इति सुषुप्तं स्थानमुच्यते, सम्यक्प्रसीदत्यस्मिन्निति निर्वचनात्। बृहदारण्यके च स्वप्नजागरितस्थानाभ्यां सह पाठात्, तस्यां च संप्रसादावस्थायां प्राणो जागर्तीति प्राणोऽत्र संप्रसादोऽभिप्रेयते; प्राणादूर्ध्वं भूम्न उपदिश्यमानत्वादित्यर्थः। प्राण एव चेद् भूमा स्यात्स एव तस्मादूर्ध्वमुपदिश्येतेत्यश्लिष्टमेवैतत्
भामती
तदेतदाहुः। अध्याहः — 'भूतार्थभावनाप्रकर्षपर्यन्तजं योगिज्ञानम्' इति। भावनाप्रकर्षपर्यन्तो निष्ठा तस्माज्जायते तत्त्वानुभव इति। तस्य तस्मात्प्राण एव भूमेति प्राप्तेऽभिधीयते—एष तु वाऽतिवदति यः सत्येनातिवदतीत्युक्त्वा भूमोच्यते, तत्र सत्यशब्दः परमार्थे निरूढवृत्तिः श्रुत्या परमार्थमाह। परमार्थश्च परमात्मैव। अतो ह्यन्यत्सर्वं विकारजातमनृतं कयाचिदपेक्षया कथञ्चित्सत्यमुच्यते। तथा चैष तु वाऽतिवदति यः सत्येनातिवदतीति ब्रह्मणोऽतिवादित्वं श्रुत्याऽन्यनिरपेक्षया लिङ्गादिभ्यो बलीयस्याऽवगमितं कथमिव सन्निधानमात्रात् श्रुत्याद्यपेक्षदातिदुर्बलात्कथञ्चित्प्राणविषयत्वेन शक्यं व्याख्यातुम् ? एवं च प्राणादूर्ध्वं ब्रह्मणि भूमावगम्यमानो न प्राणविषयो भवितुमर्हति, किन्तु सत्यस्य परमात्मन एव। एवं चानात्मविद आत्मानं विविदिषोर्नारदस्य प्रश्ने परमात्मानमेवास्मै व्याख्यास्यामीत्यभिसन्धिमान् सनत्कुमारः सोपाना-
भामती-व्याख्या
करते हुए कहा है—"भूतार्थभावनाप्रकर्षपर्यन्तजं योगिज्ञानम्" (न्या० विन्दु० १।११) अर्थात् भूतार्थ (सत्य अर्थ) का ध्यान करते-करते उसमें जो पर्यन्तता (पूर्णकल्पता या निष्ठा) का लाभ होता है, उससे योगी को तत्त्व-साक्षात्कार प्रादुर्भूत होता है। फलतः प्राण तत्त्व ही यहाँ भूमा निश्चित होता है।
सिद्धान्त—"एष तु वा अतिवदति यः सत्येनातिवदति"—ऐसा कह कर तुरन्त भूमा का उल्लेख किया गया है। श्रुतिगत 'सत्य' शब्द परमार्थ में रूढ़ होने के कारण श्रवणमात्र से जिस परमार्थ तत्त्व का बोध कराता है, वह परमार्थ तत्त्व एकमात्र है—परमात्मा। उस परमात्मा से भिन्न समस्त प्राणादि प्रपञ्च वस्तुतः असत्य है। हाँ, व्यावहारिक दृष्टि से उस प्रपञ्च को आपेक्षिकरूप से सत्य कह दिया जाता है। अतः "एष तु वा अतिवदति यः सत्येनाभिबदति"—यह श्रुति परमात्मदर्शी (ब्रह्मदर्शी) को ही अतिवादी कहती है। श्रुति प्रमाण लिङ्ग, वाक्य, प्रकरण, स्थान और समाख्यारूप पाँचों प्रमाणों से निरपेक्ष एवं प्रबल माना जाता है। सन्निधानरूप स्थान प्रमाण अपने पूर्ववर्ती प्रकरण, वाक्य और लिङ्ग के द्वारा श्रुति का कल्पक होने के कारण श्रुति-सापेक्ष माना जाता है। अत एव वह अत्यन्त दुर्बल होने के कारण 'सत्य' शब्द को प्राणपरक क्योंकर सिद्ध कर सकेगा ? इस प्रकार प्राण-प्रकरण का विच्छेद एवं ब्रह्म-प्रकरण का आरम्भ हो जाता है, उसी ब्रह्म-प्रकरण में निर्दिष्ट 'भूमा' शब्द कभी भी प्राणविषयक नहीं हो सकता किन्तु वह ब्रह्मपरक ही स्थिर होता है। इस प्रकार अनात्मज्ञ एवं आत्मतत्त्व के जिज्ञासु नारद को जिज्ञासित परमात्म तत्त्व का ही
४३