भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 363, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ेंअक्षरस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३४५
हीह श्रूयते-‘एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः’ (बृ० ३।८।९) इत्यादि । प्रशासनं च पारमेश्वरं कर्म । नाचेतनस्य प्रधानस्य प्रशासनं भवति । न ह्यचेतनानां घटादिकारणानां मृदादीनां घटादिविषयं प्रशासनमस्ति ॥११॥
अन्यभावव्यावृत्तेश्च ॥ १२ ॥
अन्यभावव्यावृत्तेश्च कारणाद् ब्रह्मैवाक्षरशब्दवाच्यम् । तस्यैवाम्बरात्तधृतिः कर्म नान्यस्य कस्यचित् । किमिदमन्यभावव्यावृत्तेरिति ? अन्यस्य भावोऽन्यभावः, तस्माद् व्यावृत्तिरन्यभावव्यावृत्तिरिति । एतदुक्तं भवति-यदन्यद् ब्रह्मणोऽक्षरशब्दवाच्यमिहाशङ्क्यते तद्भावादिदमम्बरात्तविधारणमक्षरं व्यावर्तयति श्रुतिः-‘तद्वा एतदक्षरं गार्ग्यदृष्टं द्रष्ट्रश्रुतं श्रोत्रमतं मन्त्रविज्ञातं विज्ञातृ’ बृ० ३।८।११) इति । तत्रादृष्टत्वादिव्यपदेशः प्रधानस्यापि संभवति, द्रष्टृत्वादिव्यपदेशस्तु न संभवति, अचेतनत्वात् । तथा ‘नान्यदतोऽस्ति द्रष्टृ नान्यदतोऽस्ति श्रोतृ नान्यदतोऽस्ति मन्तृ नान्यदतोऽस्ति विज्ञातृ’ इत्यात्मभेदप्रतिषेधात् न शारीरस्योपाधिमतोऽक्षरशब्दवाच्यत्वम्, ‘अचक्षुष्कमश्रोत्रमवागमनः’ (बृ० ३।८।८) इति चोपाधिमत्ताप्रतिषेधात् । न हि
भामती
पिपत्तिषतीतिवद्गौणस्त्वसमुचितमिति भावः ॥ ११ ॥
अम्बरात्तविधारणस्याक्षरस्येश्वराद्यदन्यद्वर्णा वा प्रधानं वाऽव्याकृतं वा तेषामन्येषां भावोऽन्यभावस्तमत्यन्तं व्यावर्तयति श्रुतिः-तद्वा एतदक्षरं गार्गीत्यादिका । अनेनैव सूत्रेण जीवस्याप्यक्षरता निषिद्धेत्यत आह ॐ तथा इति ॐ । नान्यद्वित्यादिकया हि श्रुत्याऽऽत्मभेदः प्रतिषिध्यते । तथा चोपाधिभेदभिन्ना जीवा निषिद्धा भवन्त्यभेदाभिधानादित्यर्थः । इतोऽपि न शारीरस्याक्षरशब्दतेत्याह ॐ अचक्षुष्कम् इति ॐ । अक्षरस्य चक्षुराद्युपाधि वारयन्ती श्रुतिरोपाधिकस्य जीवस्याक्षरतां निषेधतीत्यर्थः । तस्माद्ब्रह्मण-
भामती-व्याख्या
है, क्योंकि आकाश में निराधार ईंटों का चयन कभी सम्भव ही नहीं, अतः आकाश में स्वतः सिद्ध चयनाभाव का अनुवादमात्र उक्त वाक्य के द्वारा किया जाता है । फलतः भास्करीय आलोचना निराधार है ॥ १० ॥
“एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि ! सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः” (बृह. उ. ३।८।९) इस श्रुति में प्रतिपादित प्रशासन चेतन का धर्म है, अतः प्रधान और अव्यक्तादि अचेतन पदार्थों में नहीं रह सकता । यद्यपि “कूलं पिपतिषति”-इत्यादि प्रयोगों के आधार पर इच्छादि चेतन-धर्मों का गौणरूपेण व्यवहार जड़ पदार्थों में भी हो जाता है। तथापि मुख्यार्थ के सुलभ होने पर गौणार्थ का ग्रहण नहीं किया जाता, अतः प्रक्रान्त प्रशासक परमात्मा ही सिद्ध होता है, शब्द, प्रधान या अव्यक्त नहीं ॥ ११ ॥
आकाशान्त पदार्थों के विधारक ब्रह्मरूप अक्षर तत्त्व से भिन्न जो वर्ण (शब्द), प्रधान (प्रकृति) या अव्यक्तरूप भाव पदार्थ आशङ्कित हैं, उन भाव पदार्थों से इस सिद्धान्तित ब्रह्मरूप अक्षरतत्त्व को श्रुति भिन्न कर रही है-“तद्वा एतदक्षरं गार्गि अदृष्टं दृष्टृ” (बृह. उ. ३।८।११) । अर्थात् यह ब्रह्मरूप अक्षर तत्त्व शब्दादि जड़ पदार्थों से भिन्न है, क्योंकि यह द्रष्टा है, प्रधांनादि जड़ पदार्थों को द्रष्टा नहीं कह सकते। इसी सूत्र के द्वारा जीव में भी अभिमत अक्षरत्व का निरास हो जाता है, क्योंकि अन्यभाव (अन्यत्व या भेद) की व्यावृत्ति श्रुति कर रही है-‘नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा” (बृह. उ. ३।७।२३) अर्थात् इस अक्षर तत्त्व से भिन्न कोई द्रष्टा नहीं। इस लिए भी शारीर (जीव) में अक्षरात्मकता नहीं, क्योंकि अभिमत अक्षर तत्त्व “अचक्षुष्कम्” (चक्षुरादि उपाधियों से रहित) है, किन्तु जीव चक्षुरादि
४४