भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 364, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 364
३४६ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. १ पा. ३ सू. १३

निरुपाधिकः शारीरो नाम भवति । तस्मात्परमेव ब्रह्माक्षरमिति निश्चयः ॥ १२ ॥


( ४ ईक्षतिकर्मव्यपदेशाधिकरणम् । सू० १३ )

ईक्षतिकर्मव्यपदेशात्सः ॥ १३ ॥

'एतद्वै सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म यदोंकारस्तस्माद्विद्वानेतेनैवायतनेनैकतरमन्वेति' इति प्रकृत्य श्रूयते—'यः पुनरेतं त्रिमात्रेणोमित्येतेनैवाक्षरेण परं पुरुषमभिध्यायीत' (प्र० ५।२, ५) इति ।

किमिस्मिन्वाक्ये परं ब्रह्माभिध्यातव्यमुपदिश्यते आहोस्विदपरमिति । एतेनैवायतनेन परमपरं चैकतरमन्वेतीति प्रकृतत्वात्संशयः ।

तत्रापरमिदं ब्रह्मेति प्राप्तम् । कस्मात् ? 'स तेजसि सूर्ये संपन्नः', 'स सामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोकम्' इति च तद्विदो देशपरिच्छिन्नस्य फलस्योच्यमानत्वात् । नहि परब्रह्मविद्देशपरिच्छिन्नं फलमश्नुवीतेति युक्तम्, सर्वगतत्वात्परस्य ब्रह्मणः । नन्वपरब्रह्मपरिग्रहे परं पुरुषमिति विशेषणं नोपपद्यते । नैष दोषः, पिण्डापेक्षया प्राणस्य परत्वोपपत्तेः ।

भामती

प्रधानाऽव्याकृतजीवानामसम्भवात् सम्भवाच्च परमात्मनः परमात्मैवाक्षरमिति सिद्धम् ॥ १२ ॥

कार्यब्रह्म जनप्राप्तिफलत्वादर्थभेदतः ।
दर्शनध्यानयोर्ध्येयमपरं ब्रह्म गम्यते ॥

ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीति श्रुतेः सर्वगतपरब्रह्मवेदने तद्भावापत्तौ स सामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोकमिति न देशविशेषप्राप्तिरुपपद्यते । तस्मादपरमेव ब्रह्मेह ध्येयत्वेन चोद्यते । न चेक्षणस्य लोके तत्त्वविष-

भामती-व्याख्या

उपाधियों से युक्त है, अतः वह अम्बरान्त जगत् का विधारक अक्षर तत्त्व कदापि नहीं हो सकता । फलतः वर्ण (शब्द), प्रधान, अव्याकृत और जीव में अक्षररूपता सम्भव न होने के कारण परमात्मा ही अभीष्ट अक्षर तत्त्व सिद्ध होता है ॥ १२ ॥


विषय— 'यः पुनरेतं त्रिमात्रेणोमित्येतेनैवाक्षरेण परं पुरुषमभिध्यायीत' (प्र. उ. ५।५) अर्थात् 'जो व्यक्ति इस परम पुरुष का तीन मात्रावाले 'ओम्' अक्षर के माध्यम से ध्यान करता है, वह ब्रह्मलोक में जाकर परब्रह्म का दर्शन कर लेता है'—इस श्रुति में 'परं पुरुष' विचारणीय है ।

संशय— क्या उक्त वाक्य में अपर ब्रह्म (हिरण्यगर्भ) का ध्यान विहित है? अथवा पर ब्रह्म का ?

पूर्वपक्ष—
कार्यब्रह्म जनप्राप्तिफलत्वादर्थभेदतः ।
दर्शनध्यानयोर्ध्येयमपरं ब्रह्म गम्यते ॥

"ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" (मुण्ड. ३।२।९) इस श्रुति में कथित पर ब्रह्म का ही यदि उक्त श्रुति में 'परम पुरुष' पद से ग्रहण किया जाता है, तब उसके दर्शन से ब्रह्मरूपता की प्राप्ति हो जाने के कारण उक्त स्थल पर "स सामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोकम्" (प्रश्न. ५।५) इस प्रकार ब्रह्मलोकरूप विशेष देश की प्राप्ति सम्भव नहीं रह जाती, अतः यहाँ अपर ब्रह्म (हिरण्यागर्भ)