भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 367, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ेंदहराकाशस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३४९
रिवृत्तानां सर्वकरणात्मनि हिरण्यगर्भे ब्रह्मलोकनिवासिनि संघातोपपत्तेर्भवति ब्रह्मलोको जीवघनः। तस्मात्परो यः परमात्मेक्षणकर्मभूतः स एवाभिध्यानेऽपि कर्मभूत इति गम्यते। परं पुरुषमिति च विशेषणं परमात्मपरिग्रह एवावकल्पते। परो हि पुरुषः परमात्मैव भवति, यस्मात्परं किंचिदन्यन्नास्ति; 'पुरुषान्न परं किंचित् सा काष्ठा सा परा गतिः' इति च श्रुत्यन्तरात्। 'परं चापरं च ब्रह्म यदोंकारः' इति च विभज्य, अनन्तरमोंकारेण परं पुरुषमभिध्यातव्यं ब्रुवन्परमेव ब्रह्म परं पुरुषं गमयति। 'यथा पादोदरस्त्वचा विनिर्मुच्यत एवं ह वै स पाप्मना विनिर्मुच्यते' इति पाप्मविनिर्मोकफलवचनं परमात्मानमिहाभिध्यातव्यं सूचयति। अथ यदुक्तं—परमात्माभिध्यायिनो न देशपरिच्छिन्नफलं युज्यत इति, अत्रोच्यते—त्रिमात्रेणोंकारेणालम्बनेन परमात्मानमभिध्यायतः फलं ब्रह्मलोकप्राप्तिः, क्रमेण च सम्यग्दर्शनोत्पत्तिरिति क्रममुक्त्यभिप्रायमेतद्भविष्यतीत्यदोषः॥ १३॥
( ५ दहराधिकरणम्। सू० १४–२१)
दहर उत्तरेभ्यः ॥ १४ ॥
'अथ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशस्तस्मिन् यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्वाव विजिज्ञासितव्यम्' (छा० ८।१।१) इत्यादिवाक्यं समाम्ना-
भामती
हिरण्यगर्भस्य भगवतो निवासभूमितया करणपरिवृतानां जीवानां तत्र सङ्घात इति भवति जीवघनः। तदेवं त्रिमात्रोङ्कारायतनं परमेव ब्रह्मोपास्यम्। अत एव चास्य देशविशेषाधिगतिः फलमुपाधिमत्त्वात्, क्रमेण च सम्यग्दर्शनोत्पत्तौ मुक्तिः। 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति' इति तु निरुपाधिकब्रह्मवेदनविषया श्रुतिः। अपरं तु ब्रह्मैकैकमात्रायतनमुपास्यमिति मन्तव्यम्॥ १३॥
“अथ यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं सूक्ष्मं गुहाप्रायं पुण्डरीकसन्निवेशं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशस्तस्मिन्पदन्तस्तदन्वेष्टव्यम्”। आगमाचार्योपदेशाभ्यां श्रवणं तदविरोधिना तर्केण मननं च, तदन्वेषणं तत्पूर्वकं चादरनैरन्तर्यदीर्घकालसेवितेन ध्यानाभ्यासपरिपाकेन साक्षात्कारी विज्ञानम्।
भामती-व्याख्या
'जीवानां घनो यस्मिन्'—इस व्युत्पत्ति के आधार पर व्यष्टिककरणाभिमानी समस्तजीवों के घनरूप (समष्टिभूत हिरण्यगर्भ) का निवासस्थान ब्रह्मलोक है। इस प्रकार त्रिमात्रक ओंकार का आयतन परब्रह्म ही उपास्य है, अत एव उपासक को ब्रह्मलोकरूप देशविशेष की प्राप्ति और वहाँ ब्रह्मदर्शनपूर्वक मुक्ति का लाभ होता है। 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति'—यह श्रुति निरुपाधिक ब्रह्म के दर्शन को विषय करती है और अपर ब्रह्म एक-एक मात्रा का आयतन होने से उपास्य होता है॥ १३॥
विषय—"अथ यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः, तस्मिन् यदन्तरस्तदन्वेष्टव्यं तद्वाव विजिज्ञासितव्यम्" (छां. ८।१।१) यहाँ ब्रह्मपुर नाम है—स्थूल शरीर का, क्योंकि ब्रह्म की उपलब्धि इसी में होती है। 'दहर' शब्द का अर्थ सूक्ष्म कमल के आकार की गुफा (हृदय) है। उसमें अवस्थित जो छोटा-सा आकाश है, उसमें जो तत्त्व रहता है, उसका अन्वेषण करना चाहिए। श्रवण और मनन यहाँ 'अन्वेषण' पद से विवक्षित हैं। आगम और आचार्य के उपदेश से तत्त्वार्थ का बोध श्रवण और तदनुकूल तर्क