भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 368, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ें| ३५० | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. ३ सू. १४ |
|---|
यते । तत्र योऽयं दहरे हृदयपुण्डरीके दहर आकाशः श्रुतः स किं भूताकाशः, अथवा विज्ञानात्मा, अथवा परमात्मेति संशय्यते । कुतः संशयः ? आकाशब्रह्मपुरशब्दाभ्याम् । आकाशशब्दो ह्ययं भूताकाशे परस्मिंश्च प्रयुज्यमानो दृश्यते । तत्र किं भूताकाश एव दहरः स्यात्, किंवा पर इति संशयः । तथा ब्रह्मपुरमिवि--- किं जीवोऽत्र ब्रह्मनामा तस्येदं पुरं शरीरं ब्रह्मपुरम्, अथवा परस्यैव ब्रह्मणः पुरं ब्रह्मपुरमिवि । तत्र जीवस्य परस्य वाऽन्यतरस्य पुरस्वामिनो दहराकाशत्वे संशयः ।
तत्राकाशशब्दस्य भूताकाशे रूढत्वाद् भूताकाश एव च दहरशब्द इति प्राप्तम् । तस्य च दहरायतनापेक्षया दहरत्वम् । 'यावान्वा अयमाकाशस्तावनेषोऽन्तर्हृदय आकाशः' इति च बाह्याभ्यन्तरभावकृतभेदस्योपमानोपमेयभावः, द्यावापृथिव्यादि च तस्मिन्नन्तः समाहितम्; अवकाशात्मनाकाशस्यैकत्वात्, अथवा जीवो दहर इति प्राप्तम्; ब्रह्मपुरशब्दात् । जीवस्य हीदं पुरं सच्छरीरं ब्रह्मपुरमिरत्युच्यते; तस्य स्वकर्म-
भामती
विशिष्टं हि तज्ज्ञानं पूर्वेभ्यः । तदिच्छा विजिज्ञासनम् ।
अत्र संशयमाह ॐ तत्र इति ॐ । तत्र प्रथमं तावदेव संशयः- कि दहराकाशादन्यदेव किञ्चिदन्वेष्टव्यं विजिज्ञासितव्यं च उत दहराकाश इति । यदापि दहराकाशोऽन्वेष्टव्यस्तदापि किं भूताकाश आहो शारीर आत्मा, किं वा परमात्मेति । संशयहेतुं पृच्छति ॐ कुतः इति ॐ । तद्धेतुमाह ॐ आकाशब्रह्मपुरशब्दाभ्याम् इति ॐ । तत्र प्रथमं तावद् भूताकाश एव दहर इति पूर्वपक्षयति ॐ तत्राकाशशब्दस्य भूताकाशे रूढत्वाद् इति ॐ । एष तु बहुतरोत्तरसंदर्भ विरोधात्तुच्छः पूर्वपक्ष इत्यपरितोषेण पक्षान्तरमालम्बते पूर्वपक्षी ॐ अथ वा जीवो दहर इति ॐ । प्राप्तं युक्तमित्यर्थः । तत्र--
आधेयत्वाद्विशेषाद्वा पुरं जीवस्य युज्यते ।
देहो न ब्रह्मणो युक्तो हेतुद्वयवियोगतः ॥
भामती-व्याख्या
के द्वारा अर्थावधारण मनन कहलाता है। श्रवण और मनन के द्वारा अवगत पदार्थ का निरन्तर श्रद्धापूर्वक चिरध्यान करते-करते जो साक्षात्कार होता है, वही विजिज्ञासितव्यार्थ-घटक विज्ञान है, क्योंकि वह ज्ञान श्रवण और मनन से विशिष्ट है। विशिष्ट ज्ञान की इच्छा ही विजिज्ञासन पदार्थ है।
संशय— उक्त स्थल पर सर्व-प्रथम यह संशय होता है कि क्या दहराकाश से भिन्न कोई पदार्थ अन्वेष्टव्य और विजिज्ञासितव्य है ? अथवा दहराकाश ही विचारणीय है? दहराकाश-पक्ष में क्या भूताकाश ? या शारीर (जीव) ? अथवा परमात्मा (ब्रह्म) अन्वेष्टव्य है? संशय का कारण पूछा जाता है--- "कुतः"। उसका उत्तर है--- "आकाशब्रह्मपुरशब्दाभ्याम्"।
पूर्वपक्ष— प्रथमतः पूर्वपक्षी भूताकाश को ही दहराकाश बता रहा है--- "तत्राकाशशब्दस्य भूताकाशे रूढत्वात्"। यह पूर्वपक्ष अपने उत्तरवर्ती बहुत वाक्यों से विरुद्ध होने के कारण अत्यन्त तुच्छ है, इस अपरितोष के कारण पूर्वपक्षी पक्षान्तर प्रस्तुत करता है--- "अथवा जीवो दहर इति प्राप्तम्"। प्राप्तम् का अर्थ है--- युक्तम् ।
आधेयत्वाद् विशेषाच्च पुरं जीवस्य युज्यते ।
देहो न ब्रह्मणो युक्तो हेतुद्वयवियोगतः ॥
'दहर' पद से जीव का ग्रहण करना ही युक्ति-युक्त है, क्योंकि जीव को गौणी वृत्ति (ब्रह्मगत चैतन्यादि गुण के योग) से ब्रह्म कहा जाता है और जीव के इस शरीर को 'ब्रह्मपुर' कहते हैं,