भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 371, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ेंदहराकाशस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३५३
प्रसिद्धाकाशौपम्येन दहरत्वं निवर्त्यन्भूताकाशत्वं दहरस्याकाशस्य निवर्तयतीति गम्यते । यद्यप्याकाशशब्दो भूताकाशे रूढः, तथापि तेनैव तस्योपमा नोपपद्यत इति भूताकाशशङ्का निवर्तिता भवति । नन्वेकस्याप्याकाशस्य बाह्याभ्यन्तरत्वकल्पितेन भेदेनोपमानोपमेयभावः संभवतीत्युक्तम् । नैवं संभवति, अगतिका हीयं गतिः, यत्का- ल्पनिकभेदाश्रयणम् । अपि च कल्पयित्वापि भेदमुपमानोपमेयभावं वर्णयतः परिच्छ- न्नतवादभ्यन्तराकाशस्य न बाह्याकाशपरिमाणत्वमुपपद्येत । ननु परमेश्वरस्यापि 'ज्यायानाकाशात्' ( शत० ब्रा० १०।६।३।२ ) इति श्रुत्यन्तरन्नैवाकाशपरिमाणत्वमुप- पद्यते । नैष दोषः, पुण्डरीकवेष्टनप्राप्तदहरत्वनिवृत्तिपरत्वाद्वाक्यस्य न तावत्त्वप्रतिपाद- नपरत्वम् । उभयप्रतिपादने हि वाक्यं भिद्येत । नच कल्पितभेदे पुण्डरीकवेष्टित आका-
भामती
तेन तस्योपमेयत्वं रामरावणयुद्धवत् ।
अगत्या भेदमारोप्य गतौ सत्यां न युज्यते ॥
अस्ति तु दहराकाशस्य ब्रह्मत्वेन भूताकाशाद्भेदेनोपमानस्य गतिः । न चानवच्छिन्नपरिमाणमव- च्छिन्नं भवति । तथा सत्यवच्छेदानुपपत्तेः । न भूताकाशमानत्वं ब्रह्मणोऽत्र विधीयते, येन ज्यायानाकाशा- दिति श्रुतिविरोधः स्यात् , अपि तु भूताकाशोपमानेन पुण्डरीकोपाधिप्राप्तं दहरत्वं निवर्त्यते । अपि च सर्व एवोत्तरे हेतवो दहराकाशस्य भूताकाशत्वं व्यासेधन्तीत्याह ॐ न च कल्पितभेद इति ॐ । नापि
भामती-व्याख्या
तेन तस्योपमेयत्वं रामरावणयुद्धवत् ।
अगत्या भेदमारोप्य गतौ सत्यां न युज्यते ॥
यदि दहराकाश भूताकाश ही है, तब 'यावान् वाऽयमाकाशः, तावानेषोऽन्तर्हृदये आकाशः'—इस प्रकार एक ही भूताकाश में उपमान-उपमेयभाव सम्भव न हो सकेगा, क्योंकि उपमान और उपमेय का भेद होना आवश्यक माना जाता है—"साधर्म्यमुपमा भेदे" (काव्य प्र. पृ० ४४३) । अत एव—
गगनं गगनाकारं सागरः सागरोपमः ।
रामरावणयोर्युद्धं रामरावणयोरिव ॥
इत्यादि स्थलों पर देश-कालादि उपाधियों के द्वारा गगनादि का भेद आरोपित कर उपमानो- पमेयभाव का जो सङ्गमन किया जाता है, वह अगति गति है किन्तु प्रकृत में गत्यन्तर सम्भव है कि दहराकाशरूप ब्रह्म उपमेय और भूताकाश की उपमान माना जा सकता है ।
शङ्का—यदि कहा जाय कि दहराकाश यदि ब्रह्म माना जाता है, तब भी वह हृदय- पुण्डरीकावच्छिन्न हीं अभिहित है, अतः उसके लिए निरवच्छिन्न भूताकाश की उपमा क्योंकर संगत होगी ? क्योंकि निरवच्छिन्न कभी सावच्छिन्न नहीं होता और यदि निरव- च्छिन्न भूताकाश कभी सावच्छिन्न पदार्थ का उपमान नहीं हो सकता और निरवच्छिन्न भूताकाश के उपमेय में हृदयादि को अवच्छेदक नहीं माना जा सकता ।
समाधान—यहाँ भूताकाश की उपमा के द्वारा ब्रह्म में आकाशगत परिमाण का विधान नहीं किया जाता, अन्यथा "ज्यायानाकाशात्" ( शत० ब्रा० १०।६।३।२ ) इत्यादि श्रुतियों से विरोध उपस्थित होता है, क्योंकि इन श्रुतियों में ब्रह्म को भूताकाश से भी अधिक परिमाण का बताया गया है । यहाँ वस्तु-स्थिति यह है कि ब्रह्म में हृदयपुण्डरीकरूप उपाधि के द्वारा जो सावच्छिन्नत्वरूप दहरत्व प्राप्त ( प्रतिपादित ) है, उस की निवृत्ति भूताकाश की उपमा से की जाती है, अन्य किसी परिमाण का विधान नहीं किया जाता । केवल भूताकाश
४५