भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 372, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 372
३५४ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ १ पा. ३ सू. १४

शैकदेशे द्यावापृथिव्यादीनामन्तःसमाधानमुपपद्यते । 'एष आत्माऽपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोकोऽविजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्पः' इति चात्मत्वापहतपाप्मत्वादयश्च गुणा न भूताकाशे संभवन्ति । यद्यप्यात्मशब्दो जीवे संभवति, तथापीतरेभ्यः कारणेभ्यो जीवाशङ्कापि निवर्तिता भवति । न ह्युपाधिपरिच्छिन्नस्याराग्रोपमितस्य जीवस्य पुण्डरीकवेष्टनकृतं दहरत्वं शक्यं निवर्तयितुम् । ब्रह्माभेदविवक्षया जीवस्य सर्वगतत्त्वादि विवक्ष्यतेति चेत्,–यदात्मतया जीवस्य सर्वगतत्वादि विवक्ष्येत, तस्यैव ब्रह्मणः साक्षात्सर्वगतत्वादि विवक्ष्यतामिति युक्तम् । यदप्युक्तं–ब्रह्मपुरमिरिति जीवेन परस्योपलक्षितत्वाद्ब्राह्म इव जीवस्यैवेदं पुरस्वामिनः पुरैकदेशवर्तित्वमस्त्विति । अत्र ब्रूमः–परस्यैवेदं ब्रह्मणः पुरं सच्छरीरं ब्रह्मपुरमित्युच्यते; ब्रह्मशब्दस्य तस्मिन्मुख्यत्वात् । तस्याप्यस्ति पुरेगानेन संबन्धः; उपलब्ध्यधिष्ठानत्वात् । 'स एतस्माज्जीवघनात्परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते' (प्र० ५।५) । 'स वा अयं पुरुषः सर्वासु पूर्षु पुरिशयः' (बृ० २।५।१८) इत्यादिश्रुतिभ्यः । अथवा,–जीवपुर एवास्मिन् ब्रह्म संनिहितमुपलक्ष्यते । यथा शालग्रामे विष्णुः संनिहित इति, तद्वत् । 'तद्यथेह

भामती

दहराकाशो जीव इत्याह ॐ यद्यप्यात्मशब्द इति ॐ ।

उपलब्धेरधिष्ठानं ब्रह्मणो देह इष्यते ।
तेनासाधारणत्वेन देहो ब्रह्मपुरं भवेत् ॥

देहे हि ब्रह्मोपलभ्यते इत्यसाधारणतया देहो ब्रह्मपुरमिवि व्यपदिश्यते, न तु ब्रह्मविकारतया । तथा च ब्रह्मशब्दार्थो मुख्यो भवति । अस्तु वा ब्रह्मपुरं जीवपुरं, तथापि यथा वत्सराजस्य पुरे उज्जयिन्यां मैत्रस्य सद्म भवति, एवं जीवस्य पुरे हृत्पुण्डरीकं ब्रह्मसदनं भविष्यति, उत्तरेभ्यो ब्रह्मलिङ्गेभ्यो ब्रह्माणोऽवधारणात् । ब्रह्मणो हि बाधके प्रमाणे बलीयसि जीवस्य च साधके प्रमाणे सति ब्रह्मलिङ्गानि

भामती-व्याख्या

की उपमा से ही ब्रह्म में दहरत्व ( सावच्छिन्नत्व ) का निषेध नहीं किया जाता, अपितु उत्तरवर्ती वाक्यों से प्रतिपादित द्यावापृथिव्यादि-समाहितत्त्वादि हेतुओं के द्वारा भी दहरत्व का प्रतिषेध किया जाता है—"न च कल्पितभेदे पुण्डरीकवेष्टिते आकाशैकदेशे द्यावापृथिव्यादीनामन्तःसमाधानमुपपद्यते"।

दहराकाश को जीवरूप भी नहीं मान सकते, क्योंकि यद्यप्यात्मशब्द जीव का बोधक है, तथापि उत्तर वाक्य-प्रतिपादित ब्रह्म के असाधारण धर्मों का समन्वय जीव में नहीं हो सकता ।

उपलब्धेरधिष्ठानं ब्रह्मणो देह इष्यते ।
तेनासाधारणत्वेन देहो ब्रह्मपुरं भवेत् ॥

देह में ही ब्रह्म की उपलब्धि होती है, अतः देह को ब्रह्मपुर कहा जाता है, ब्रह्म का विकार होने से देह को ब्रह्मपुर नहीं कह सकते, क्योंकि ब्रह्म निर्विकार है । इस प्रकार 'ब्रह्मपुर' शब्द का घटकीभूत 'ब्रह्म' पद मुख्यार्थक सम्भव हो जाता है । अथवा 'ब्रह्म' पद गौणी वृत्ति के द्वारा जीव का बोधक मानकर इस शरीररूप जीवपुर को ब्रह्मपुर कहा जा सकता है । तथापि जैसे महाराज वत्सराज के पुर ( नगर ) उज्जयिनी के किसी भाग में मैत्रादि का महल होता है, वैसे ही इस शरीर का हृदय पुण्डरीक ब्रह्म का सदन ( उपलब्धि-स्थल ) कहा जा सकता है । हृदयपुण्डरीक को ब्रह्म का ही सदन मानना होगा, क्योंकि उत्तरवर्ती ब्रह्म-गमक लिङ्गों ( असाधारण धर्मों ) के द्वारा वहाँ ब्रह्म का ही होना निश्चित