भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 374, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 374

३५६ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. ३ सू. १४

चेद् ब्रूयुर्यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः किं तदत्र विद्यते यदन्वेष्टव्यं यद्वाव विजिज्ञासितव्यम्' इत्याक्षिप्य परिहारावसर आकाशौपम्योपक्रमेण द्यावापृथिव्यादीनामन्तःसमाहितत्वदर्शनात् । नैतदेवम् ; एवं हि सति यदन्तःसमाहितं द्यावापृथिव्यादि तदन्वेष्टव्यं विजिज्ञासितव्यं चोक्तं स्यात्, तत्र वाक्यशेषो नोपपद्येत ।

भामती

न्युत्पादनीयमाकाशव्युत्पादनं तु क्वोपयुज्यते इत्यर्थः । चोदयति ॐ न त्वेतदपि इति ॐ । आकाशकथनर्माप तदन्तर्वर्तिवस्तुसद्भावप्रदर्शनायैव । अथाकाशपरमेव कस्मान्न भवतीत्यत आह ॐ तं चेद् ब्रूयुः इति ॐ । आचार्येण हि दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशस्तस्मिन्द्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्वाव विजिज्ञासितव्यमित्युपदिष्टेऽन्ते- वासिनाऽऽक्षिप्तं, किं तदत्र विद्यते यदन्वेष्टव्यम् ? पुण्डरीकमेव तावत् सूक्ष्मतरं तदवरुद्धमाकाशं सूक्ष्मत- मम्, तस्मिन् सूक्ष्मतमे किमपरमस्ति ? नास्त्येवेत्यर्थः । तत् किमन्वेष्टव्यमिति । तदस्मिन्नाक्षेपे परिसमाप्ते समाधानावसर आचार्यस्याकाशोपमानोपक्रमं वचः, उभे अस्मिन्द्यावापृथिवी समाहिते इति । तस्मात् पुण्डरीकावरुद्धाकाशाश्रये द्यावापृथिव्यावेवान्वेष्टव्ये उपदिष्टे, नाकाश इत्यर्थः । परिहरति ॐ नेतदेवम् ॐ । ॐ एवं हि इति ॐ । स्यादेतद्-एवमेवैतन्नो खल्वभ्युपगमा एव दोषत्वेन चोद्यन्त इत्यत आह ॐ तत्र वाक्यशेषे इति ॐ । वाक्यशेषो हि दहराकाशात्मवेदनस्य फलवत्त्वं ब्रूते, यच्च फलवत् तत् कर्तव्यतया चोद्यते, यच्च कर्तव्यं तदिच्छतीति तदन्वेष्टव्यं तद्वाव विजिज्ञासितव्यमिति दहराकाशविषयमवतिष्ठते । स्यादेतद् - द्यावापृथिव्यावेवात्मानौ भविष्यतः, ताभ्यामेवात्मा लक्ष्यिष्यते, आकाशशब्दवत् । ततश्चाकाशा-

भामती-व्याख्या

शङ्का-विचारणीय तो दहराकाशगत अन्य पदार्थ ही है किन्तु उसका आधार होने के कारण दहराकाश का निरूपण किया गया है, अन्यथा तदन्तर्भूत वस्तु का सद्भाव- क्योंकर सिद्ध होगा ?

यदि दहराकाश के अन्तर्वर्ती किसी अन्य पदार्थ का सद्भाव नहीं माना जाता, तब उत्तरवर्ती आक्षेप और उसका परिहार-दोनों असंगत हो जाते हैं, क्योंकि आचार्य का "दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः, तस्मिन् यदन्तस्तदन्वेष्टव्यम्"-ऐसा उपदेश सुन कर शिष्य आक्षेप करता है-"किं तदत्र विद्यते यदन्वेष्टव्यम् ?" अर्थात् पहले तो हृत्पुण्डरीक ही सूक्ष्मतर है और तद्गत आकाश तो उससे भी सूक्ष्मतम है, उस सूक्ष्मतम आकाश में अन्य पदार्थ क्या है ? कुछ भी नहीं। तब वह अन्वेष्टव्य क्योंकर होगा ?

उक्त आक्षेप के समाप्त हो जाने पर आचार्य ने आकाश की उपमा देकर दहराकाश का निरूपण करते हुए कहा है-"उभे अस्मिन् द्यावापृथिवी समाहिते"। इस प्रकार पुण्डरीकावच्छिन्न आकाश के आश्रित द्यु और पृथिवी को ही अन्वेष्टव्य कहा है, आकाश को नहीं ।

समाधान-उक्त शङ्का का निराकरण करते हुए भाष्यकार ने कहा है-"नेतदेवम्"। यदि थोड़ी देर के लिए दहराकाशगत द्युलोकादि की अन्वेष्टव्यता को स्वीकार कर लिया जाता है, तब यद्यपि इष्टापादन कोई दोष नहीं माना जाता, तथापि वैसा स्वीकार कर लेने पर वाक्य-शेष में दहराकाश की आत्मरूपता का अभिसूचन अनुपपन्न हो जाता है, क्योंकि "अथ च इहात्मानमनुविद्य व्रजन्त्येतांश्च सत्यान् कामान्, तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति"- यह वाक्यशेष दहराकाश में आत्मरूपता के वेदन (उपासना) का फल बता रहा है। जिस पदार्थ का फल अभिहित होता है, वह पदार्थ कर्तव्य (अनुष्ठेय) होता है और जो अनुष्ठेय होता है, उसी की इच्छा की जाती है-"तदन्वेष्टव्यं तद्वाव विजिज्ञासितव्यम्"। फलतः दहराकाशगत आत्मरूपता ही विचारणीय सिद्ध होती है ।