भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 377, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 377

दहराकाशस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३५९

तु व्युत्पाद्यमानो ब्रह्मैव लोको ब्रह्मलोक इति परमेव ब्रह्म गमयिष्यति। एवमेव चाहरह- र्ब्रह्मलोकगमनं दृष्टं ब्रह्मलोकशब्दस्य सामानाधिकरण्यवृत्तिपरिग्रहे लिङ्गम्। न ह्यहरह- रिमाः प्रजाः कार्यब्रह्मलोकं सत्यलोकाख्यं गच्छन्तीति शक्यं कल्पयितुम् ॥ १५ ॥

धृतेश्च महिम्नोऽस्यास्मिन्नुपलब्धेः ॥ १६ ॥

धृतेश्च हेतोः परमेश्वर एवायं दहरः। कथम्? 'दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः' इति हि प्रकृ- त्याकाशौपम्यपूर्वकं तस्मिन्सर्वसमाधानमुक्त्वा तस्मिन्नेव चात्मशब्दं प्रयुज्यापहतपा- प्मत्वादिगुणयोगं चोपदिश्य तमेवानतिवृत्तप्रकरणं निर्दिशति—'अथ य आत्मा स सेतुर्विधृतिरेषां लोकानामसंभेदाय' (छा० ८।४।१) इति। तत्र विधृतिरित्यात्मशब्द- सामानाधिकरण्याद्विधारयितोच्यते; किंचः कर्तरि स्मरणात्। यथोदकसंतानस्य विधारयिता लोके सेतुः क्षेत्रसंपदामसंभेदाय, एवमयमात्मैषामध्यात्म्यादिभेदभिन्नानां लोकानां वर्णाश्रमादीनां च विधारयिता सेतुरसंभेदायासंकरायेति। एवमिह प्रकृते दहरे विधारणलक्षणं महिमानं दर्शयति। अयं च महिमा परमेश्वर एव श्रुत्यन्तरादुप- लभ्यते 'एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः' इत्यादेः। तथान्यत्रापि निश्चिते परमेश्वरवाक्ये श्रूयते 'एष सर्वेश्वर एष भूताधिपतिरेष भूतपाल एष सेतुर्विधरण एषां लोकानामसंभेदाय' इति। एवं धृतेश्च हेतोः परमेश्वर एवायं दहरः ॥ १६ ॥

भामती

मस्तीति तदप्युक्तं सूत्रकारेण। तथाहि लोकवेदप्रसिद्धाहरहर्ब्रह्मलोकप्राप्त्यभिधानमेव लिङ्गं कमलासन- लोकप्राप्तेर्विपक्षादसम्भवाद्व्यावर्त्तमानं षष्ठीसमासाशङ्कां व्यावर्तयदहराकाशप्राशावेवावतिष्ठते, न च दहराकाशो ब्रह्मणो लोकः, किन्तु तद्ब्रह्मेति। ब्रह्म च तल्लोकश्चेति कर्मधारयः सिद्धो भवति। लोक्यत इति लोकः। हृत्पुण्डरीकस्थः खल्वयं लोक्यते। यत् खलु पुण्डरीकस्थमन्तःकरणं तस्मिन्विशुद्धे प्रत्याहृते- तरकरणानां योगिनां निर्मल इवोदके चन्द्रमसो विम्बमतिस्वच्छं चतन्यं ज्योतिःस्वरूपं ब्रह्मावलोक्यत इति ॥ १५ ॥

सोत्रो धृतिशब्दो भाववचनः। धृतेश्च परमेश्वर एव दहराकाशः। कुतः? अस्य धारणलक्षणस्य महिम्नोऽस्मिन्नेवेश्वर एव श्रुत्यन्तरेषूपलब्धेः। निगदव्याख्यानमस्य भाष्यम् ॥ १६ ॥


भामती-व्याख्या

'निषादश्वासौ स्थपतिः'—इस प्रकार कर्मधारय समास मानना उचित है। 'ब्रह्मलोक' शब्द में भी 'ब्रह्मणः लोको ब्रह्मलोकः'—ऐसा षष्ठी-तत्पुरुष समास न मान कर ब्रह्म च तल्लोकश्च ब्रह्मलोकः'—ऐसा कर्मधारय ही मानना न्याय-संगत है। इसी न्याय का उपोद्वलक लिङ्ग प्रमाण सूत्रकार ने प्रस्तुत किया है कि अहरहर्ब्रह्मलोक-गमन यह सिद्ध कर रहा है कि यहाँ 'ब्रह्मलोक' शब्द से कर्मधारयमूलक ब्रह्मरूप लोक का ग्रहण किया गया है। 'लोक्यत इति लोकः'—इस व्युत्पत्ति के अनुसार ब्रह्म को भी 'लोक' शब्द से अभिहित किया जा सकता है, क्योंकि वह हृत्पुण्डरीक में आलोकित है। हृदय कमल में जो अवस्थित अन्तःकरण है, उसके विशुद्ध हो जाने पर जो लोग बाह्य करणों (इन्द्रियों) को उनके विषय से हटाकर आत्मप्रवण कर लेते हैं, ऐसे योगिजनों के द्वारा निर्मल एवं स्थिर जल में स्वच्छ चन्द्र-प्रतिबिम्ब के समान अपने अन्तःकरण में चैतन्य-ज्योतिस्वरूप ब्रह्म अवलोकित होता है ॥ १५ ॥

'धृतेश्च महिम्नः' इस सूत्र में प्रयुक्त 'धृति' शब्द 'धृञ् धारणे' धातु से 'स्त्रियां क्तिन्' (पा. सू. ३।३।९४) इस सूत्र के द्वारा भावार्थक 'क्तिन्' प्रत्यय करने पर निष्पन्न हुआ है। दहराकाश में द्यु और पृथिव्यादि की धृति (वृत्तिता) दहराकाश को परमेश्वर

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या) · पृष्ठ 377, कुल 639 में से · BharatKosha