भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 386, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ें३६८ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. ३ सू. १९
मानात्समुत्थितःन्स एव कूटस्थनित्यदृक्स्वरूप आत्मा भवति, 'स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति' (मुण्ड० ३।२।९) इत्यादिश्रुतिभ्यः । तदेव चास्य पारमार्थिकं स्वरूपं येन शरीरात्समुत्थाय स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते । कथं पुनः स्वं च रूपं स्वेनैव च निष्पद्यत इति संभवति कूटस्थनित्यस्य ? सुवर्णादीनां तु द्रव्यान्तरसंपर्कादभिभूतस्वरूपाणामनभिव्यक्तासाधारणविशेषाणां क्षारप्रक्षेपादिभिः शोध्यमानानां स्वरूपेणाभिनिष्पत्तिः स्यात् । तथा नक्षत्रादीनामह्न्यभिभूतप्रकाशानामभिभावकवियोगे रात्रौ स्वरूपेणाभिनिष्पत्तिः स्यात् । न तु तथात्मचैतन्यज्योतिषो नित्यस्य केनचिदभिभवः संभवत्यसंसर्गित्वाद् व्योम्न इव, दृष्टविरोधाच्च । दृष्टिश्रुतिमतिविज्ञातयो हि जीवस्य स्वरूपम् । तच्च शरीरादसमुत्थितस्यापि जीवस्य सदा निष्पन्नमेव दृश्यते । सर्वो हि जीवः पश्यञ्शृण्वन्मन्वानो विजानन् व्यवहारति; अन्यथा व्यवहारानुपपत्तेः । तच्चेच्छरीरात्समुत्थितस्य निष्पद्येत, प्राक्समुत्थानाद् दृष्टो व्यवहारो विरुध्येत । अतः किमात्मकमिदं शरीरात्समुत्थानं, किमात्मिका वा स्वरूपेणाभिनिष्पत्तिरिति ?
अत्रोच्यते, - प्राग्विवेकविज्ञानोत्पत्तेः शरीरेन्द्रियमनोबुद्धिविषयवेदनोपाधिभिरविविक्तमिव जीवस्य दृष्ट्यादिज्योतिःस्वरूपं भवति । यथा शुद्धस्य स्फटिकस्य स्वाच्छ्यं शौक्ल्यं च स्वरूपं प्राग्विवेकग्रहणाद्रक्तनीलाद्युपाधिभिरविविक्तमिव भवति ।
भामती शरीरात्मतावा व्युत्थानं बाध इति । चोदयति कथं पुनः स्वञ्च रूपम् इति । द्रव्यान्तरसंसृष्टं हि तेनाभिभूतं तस्माद्विविच्यमानं व्यज्यते हेमतारकादि, कूटस्थनित्यस्य पुभरन्धेना - संसृष्टस्य कुतो विवेचनादभिव्यक्तिः । न च संसारावस्थायां जीवोऽनभिव्यक्तः, दृष्ट्यादयो ह्यस्य स्वरूपं, ते च संसारावस्थायां भासन्त इति कथं जीवरूपं न भासत इत्यर्थः । परिहरति प्राग्विवेकज्ञानोत्पत्तेः इति । अयमर्थः । अद्यप्यस्य कूटस्थनित्यस्यान्धसंसर्गो न वस्तुतोऽस्ति । यद्यपि च संसारावस्थायामस्य दृष्ट्यादिरूपञ्चाङ्कोऽस्ति, तथाप्यनिर्वोच्यानाद्यविद्यावशादविद्याकल्पितैरेव देहेन्द्रियादिभिरसंसृष्टमपि संसृष्टमिव विविक्तमप्यविविक्त-
भामती-व्याख्या प्रतिबिम्ब पदार्थ उत्पत्ति-विनाशशील होने के कारण आत्मा नहीं, वैसे ही देह, इन्द्रियादि भी उत्पाद और विनाशरूप धर्मवाले होने के कारण आत्मा नहीं माने जा सकते - इस प्रकार शरीरगत आत्मत्व की धारणा से इन्द्र को व्युत्थित किया (ऊपर उठाया) गया।
आक्षेपवादी आक्षेप करता है- "कथं पुनः स्वं च रूपं स्वेनैव निष्पद्यते ?" आक्षेपवादी का अभिप्राय यह है कि जो पदार्थ किसी द्रव्यान्तर से वेष्टित या संसृष्ट होकर अन्यथा प्रतीत होता हैं, वह द्रव्यान्तर से विविक्त (पृथक्) हो कर अपने रूप में आविर्भूत कहा जाता है, जैसे स्वर्ण खण्ड मिट्टी से एवं नक्षत्र सौर्य तेज से वियुक्त होकर अपने स्वरूप में आविर्भूत माने जाते हैं, किन्तु कूटस्थ नित्य असङ्ग आत्मा का द्रव्यान्तर से सङ्ग वा संसर्ग ही नहीं होता, किसके वियोग में आविर्भूत या अभिव्यक्त होगा ? संसारावस्था में जीव अनभिव्यक्त है-ऐसा भी नहीं कह सकते, क्योंकि चाक्षुषादि वृत्तियों में अभिव्यक्त चैतन्यरूप दृष्टि, श्रुति और विज्ञाप्ति आदि ही तो जीव का स्वरूप है। संसारावस्था में भी जीव उस रूप से अवभासित ही होता है, अनभिव्यक्त नहीं ।
उक्त आक्षेप का परिहार किया जाता है - "प्राग् विवेकज्ञानोत्पत्तेः"। सारांश यह है कि यद्यपि इस कूटस्थ, नित्य, असङ्ग आत्मा का वस्तुतः अन्य द्रव्य से संसर्ग नहीं होता एवं संसारावस्था में वह दृष्ट्यादि-रूप से अवभासित भी है। तथापि अनिर्वचनीय अनादि अविद्या के सम्बन्ध से एवं अविद्या-द्वारा कल्पित देहेन्द्रियादि से संसृष्ट-जैसा, शुद्ध होता हुआ भी अशुद्ध-