भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 390, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 390
३७२ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. १ पा. ३ सू. १९

यत्तु तत्र ‘विनाशमेवापीतो भवति’ इति तदपि विशेषविज्ञानविनाशाभिप्रायमेव न विज्ञातृविनाशाभिप्रायम्, ‘नहि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात्’ (बृ० ४।३।३०) इति श्रुत्यन्तरात् । तथा चतुर्थेऽपि पर्याये ‘एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि नो एवान्यत्रैतस्मात्’ इत्युपक्रम्य ‘मघवन् मर्त्यं वा इदं शरीरम्’ इत्यादिना प्रपञ्चेन शरीराद्युपाधिसंबन्धप्रत्याख्यानेन संप्रसादशब्दोदितं जीवं ‘स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते’ इति ब्रह्मस्वरूपापन्नं दर्शयन्न परस्माद् ब्रह्मणोऽमृताभयस्वरूपादन्यं जीवं दर्शयति ।

केचित्तु – परमात्मविवक्षायां ‘एतं त्वेव ते’ इति जीवाकर्षणमन्याय्यं मन्यमाना एतमेव वाक्योपक्रमसूचितमपहतपाप्मत्वादिगुणकमात्मानं ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामीति – कल्पयन्ति । तेषामेतमिति संनिहितालम्बिनी सर्वनामश्रुतिर्विप्रकृष्येत । भूयःश्रुतिश्चोपरोध्येत, पर्यायान्तराभिहितस्य पर्यायान्तरेऽह्यभिधीयमानत्वात् । ‘एतं त्वेव ते’ इति प्रतिज्ञाय प्राक्चतुर्थात्पर्यायादन्यमन्यं व्याचक्षाणस्य प्रजापतेः प्रतारकत्वं प्रसज्येत । तस्माद्यदविद्याप्रत्युपस्थापितमपारमार्थिकं जैवं रूपं कर्तृभोक्तृरागद्वेषादिदोषकलुषितमनेकानर्थयोगि तद्विलयनेन तद्विपरीतमपहतपाप्मत्वादिगुणं परमेश्वरं स्वरूपं विद्यया प्रतिपद्यते, सर्पादिविलयनेनेव रज्ज्वादीन् । अपरे तु वादिनः पारमार्थि-

भामती

प्रत्यभिज्ञानमुक्तम् । य एवाहं जागरित्वा सुप्तः स एवैतर्हि जागर्मीति । आचार्यदेशीयमतमाह ॐ केचित्तु इति ॐ । यदि ह्येतमित्येनेनानन्तरोक्तं चक्षुरधिष्ठानं पुरुषं परामृश्य तस्यात्मत्वमुच्येत ततो न भवेच्छायापुरुषः, न त्वेतदस्ति । वाक्योपक्रमसूचितस्य परमात्मनः परामर्शात् , न खलु जीवात्मनोऽपहतपाप्मत्वादिगुणसम्भव इत्यर्थः । तदेतद् दूषयति ॐ तेषामेतम् इति ॐ । सुबोधम् । मतान्तरमाह ॐ अपरे तु वादिनः इति ॐ । यदि न जीवः कर्त्ता भोक्ता च वस्तुतो भवेत् , ततस्तदाश्रयाः कर्मविधय उपरुध्येरन् । सूत्रकारवचनं च नासम्भवादिति कुप्येत । तत् खलु ब्रह्मणो गुणानां जीवेऽसम्भवमाह । न चाभेदं

भामती-व्याख्या

इस श्रुति के द्वारा अविनाशित्व हेतु को सिद्धवत् मानकर सुषुप्ति से उठे व्यक्ति की यह प्रत्यभिज्ञा प्रस्तुत की गई है कि ‘जो मैं जागते-जागते सुषुप्ति में चला गया था, वही मैं फिर जाग गया हूँ’।

वेदान्त के किसी एकदेशी आचार्य का मत दिखाया जाता है – “केचित् तु”। अक्षिपुरुष-निर्देश के अनन्तर पठित “एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि” – इस श्रुति में ‘एतं’ पद के द्वारा उपक्रमस्थ और बुभुत्सित परमात्मा का ही परामर्श करना चाहिए, अक्षिपुरुषरूप जीव का नहीं, क्योंकि यदि अव्यवहित पूर्व-कथित चक्षुराधिष्ठानक पुरुष का परामर्श करके उसमें आत्मत्व का अभिधान करते, तब छायापुरुष का अभिधान न होता, किन्तु व्यवहितरूपेण वाक्य के उपक्रम में ही निर्दिष्ट परमात्मा का ‘एतं’ पद से परामर्श किया गया है, जीवात्मा का नहीं, क्योंकि जीवात्मा में अपहतपाप्मत्वादि गुण सम्भव नहीं। कथित एकदेशी आचार्य के मत में दोषाभिधान किया जाता है – “तेषामेतमिति सन्निहितालम्बिनी सर्वनामश्रुतिर्विप्रकृष्येत ।” ‘एतत्’ पद समीपतर पदार्थ का परामर्शक होता है, व्यवहित या विप्रकृष्ट पदार्थ का ‘एतं’ पद से परामर्श सर्वथा अनुचित है।

मतान्तर का प्रदर्शन किया जाता है – “अपरे तु वादिनः पारमार्थिकमेव जैवं रूपमिति मन्यन्ते”। इन आचार्यों का आशय यह है कि यदि जीव वस्तुतः कर्त्ता और भोक्ता नहीं होता, तब जीवात्मा के लिए समस्त कर्म-विधान निरर्थक हो जायगा और वेदान्त-सूत्र में जो