भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 391, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 391

दहराकाशस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३७३

कमेव चैवं रूपमिति मन्यन्तेऽस्मदीयाश्च केचित् । तेषां सर्वेषामात्मैकत्वसम्यग्दर्श- नप्रतिपक्षभूतानां प्रतिबोधायेदं शारीरकमारब्धम् । एक एव परमेश्वरः कूटस्थनित्यो विज्ञानधातुरविद्यया मायया मायाविवदनेकधा विभाव्यते नान्यो विज्ञानधातुरस्तीति । यच्चेदं परमेश्वरवाक्ये जीवमाशङ्क्य प्रतिषेधति सूत्रकारः - नासंभवात् ( ब्र० १।३।१८) इत्यादिना । तत्रायमभिप्रायः - नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावे कूटस्थनित्ये एकस्मिन्नसङ्गे परमात्मनि तद्विपरीतं जैवं रूपं व्योम्नीव तलमलादि परिकल्पितम् । तदात्मैकत्व- प्रतिपादनपरैर्वाक्यैर्न्यायोपेतैर्द्वैतवादप्रतिषेधैश्चापनेष्यामीति परमात्मनो जीवादन्यत्वं द्रढयति । जीवस्य तु न परस्मादन्यत्वं प्रतिपिपादयिषति किं त्वनुवदत्येवाविद्या- कल्पितं लोकप्रसिद्धं जीवभेदम् । एवं हि स्वाभाविककर्तृत्वभोक्तृत्वानुवादेन प्रवृत्ताः कर्मविधयो न विरुध्यन्त इति मन्यते । प्रतिपाद्यं तु शास्त्रार्थमात्मैकत्वमेव दर्शयति- 'शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत्' ( ब्र० १।१।३०) इत्यादिना । वर्णितश्चास्माभिर्वि- द्वदविद्वद्भेदेन कर्मविधिविरोधपरिहारः ॥ १९ ॥

अन्यार्थश्च परामर्शः ॥ २० ॥

अथ यो दहरवाक्यशेषे जीवपरामर्शो दर्शितः - 'अथ य एष संप्रसादः' ( छा० ८।३।४ ) इत्यादिः, स दहरे परमेश्वरे व्याख्यायमाने न जीवोपासनोपदेशो न प्रकृत-

भामती

ब्रह्मणो जीवानां ब्रह्मगुणानामसम्भवो जीवेष्विति तेषामभिप्रायः । तेषां वादिनां शारीरकेणैवोत्तरं दत्तम्, तथाहि—पौर्वापर्यपर्यालोचनया वेदान्तानामेकमद्वयमात्मतत्त्वं, जीवास्त्वविद्योपाधानकल्पिता इत्यत्र तात्पर्यमवगम्यते । न च वस्तुसतो ब्रह्मणो गुणाः समारोपितेषु जीवेषु सम्भवन्ति । नो खलु वस्तुसत्या रज्ज्वा धर्माः सेद्ध्व्यादयः समारोपिते भुजङ्गे सम्भविनः । न च समारोपितो भुजङ्गो रज्ज्वा भिन्नः । तस्मान्न सूत्रव्याकोपः । अविद्याकल्पितञ्च कर्तृत्वभोक्तृत्वं यथा लोकसिद्धमुपाश्रित्य कर्मविधयः प्रवृत्ताः श्येनादिविधय इव निषिद्धेऽपि 'न हिंस्यात्सर्वा भूतानि' इति साध्यांशेऽभिचारेऽतिक्रान्तनिषेधं पुरुषमधिकृत्याविद्यावत्पुरुषाश्रयत्वाच्छास्त्रस्येत्युक्तम् । तदिदमाह ॐ तेषां सर्वेषाम् इति ॐ ॥१९॥ ननु ब्रह्म चेदत्र

भामती-व्याख्या

कहा गया है—"नासम्भवात्" ( ब्रा. सू. १।३।१८ )। वह भी असंगत हो जायगा, क्योंकि इस सूत्र-खण्ड के द्वारा ब्रह्म के अकर्तृत्वादि धर्मों का जीव में असम्भव प्रतिपादित है । ब्रह्म से जीवों का अभेद मानने पर ब्रह्म के गुणों का जीव में असंभव नहीं हो सकता । इस मत का निराकरण करते हुए कहा गया है—"तेषां प्रतिबोधाय शारीरकमारब्धम्" । सारांश यह है कि वेदान्त-वाक्यों के पौर्वापर्य की आलोचन करने पर उनका तात्पर्य एक, अद्वय आत्मतत्त्व में स्थिर होता है और अविद्यारूप उपाधि के द्वारा उसी में जीवभाव की कल्पना हो जाती है। ब्रह्म के वास्तविक गुणों का समन्वय काल्पनिक जीव में सम्भव नहीं हो सकता, क्योंकि रज्जु के वास्तविक ग्राह्यत्वादि गुण आरोपित सर्प में सम्भव नहीं होते । अनारोपित रज्जु से भिन्न भी नहीं होता, अतः 'नासम्भवात्'—इस सूत्रांश का विरोध उपस्थित नहीं होता । अविद्या-कल्पित कर्तृत्व-भोक्तृत्व को लेकर लोक-प्रसिद्ध आत्मा के लिए कर्म-विधानों का वैसे ही औचित्य हो जाता है, जैसे "न हिंस्यात् सर्वा भूतानि" ( कूर्मपु. उत्तर. १६। ) इत्यादि वाक्यों के द्वारा निषिद्ध साध्यरूप हिंसा के साधन-विधान—"श्येनेनाभिचरन् यजेत" ( षड्विंश. १।८ ) इत्यादि । विधि-शास्त्रों की प्रवृत्ति तो अज्ञानी पुरुषों को लेकर मानी गई है—"अविद्यावद्विषयाणि शास्त्राणि च" ( शां. भा. १।१।१ ) ॥ १९॥

यदि ब्रह्म ही दहराकाश है, तब 'सम्प्रसाद' पद के द्वारा जीव का परामर्श किस