भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 392, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 392

३७४ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. ३ सू. २२

विशेषोपदेश इत्यनर्थकत्वं प्राप्नोतीति, अत आह—अन्यार्थोऽयं जीवपरामर्शो न जीवस्वरूपपर्यवसायी । किं तर्हि ? परमेश्वरस्वरूपपर्यवसायी । कथम् ? संप्रसादशब्दोदितो जीवो जागरितव्यवहारे देहेन्द्रियपञ्जराध्यक्षो भूत्वा तद्वासनानिर्मितांश्च स्वप्नान्नाडीचरोऽनुभूय श्रान्तः शरणं प्रेप्सुरुभयरूपादपि शरीराभिमानात्समुत्थाय सुषुप्तावस्थायां परं ज्योतिराकाशशब्दितं परं ब्रह्मोपसंपद्य विशेषविज्ञानत्वं च परित्यज्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते । यदस्योपसंपत्तव्यं परं ज्योतिर्येन स्वेन रूपेणायमभिनिष्पद्यते स एष आत्माऽपहतपाप्मत्वादिगुण उपास्य इत्येवमर्थोऽयं जीवपरामर्शः परमेश्वरवादिनोऽप्युपपद्यते ॥ २० ॥

अल्पश्रुतेरिति चेत्तदुक्तम् ॥ २१ ॥

यदप्युक्तम् 'दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः' इत्याकाशस्याल्पत्वं श्रूयमाणं परमेश्वरे नोपपद्यते, जीवस्य त्वराग्रोपमितस्याल्पत्वमवकल्पत इति, तस्य परिहारो वक्तव्यः । उक्तो ह्यस्य परिहारः परमेश्वरस्यापेक्षिकमल्पत्वमवकल्पत इति 'अर्भकौकस्त्वात्तद्व्यपदेशाच्च नेति चेन्न निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्च' ( ब्र० १।२।७ ) इत्यत्र । स एवेह परिहारोऽनुसंधातव्य इति सूचयति । श्रुत्यैव चेदमल्पत्वं प्रत्युक्तं प्रसिद्धेनाकाशेनोपमिमानया 'यावान्वा अयमाकाशस्तावानेषोऽन्तर्हृदय आकाशः' इति ॥ २१ ॥


( ६ अनुकृत्यधिकरणम् । सू० २२–२३ )

अनुकृतेस्तस्य च ॥ २२ ॥

'न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः । तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' ( मु० २।२।१० ) इति समामनन्ति । यत्र यं भान्तमनुभाति सर्वं यस्य च भासा सर्वमिदं विभाति, स किं तेजोधातुः कश्चि-

भामती वक्तव्यं कृतं जीवपरामर्शनेत्युक्तमित्यत आह—अन्यार्थश्च परामर्शः जीवस्योपाधिकल्पितस्य ब्रह्मभाव उपदेष्टव्यः, न चासौ जीवमपरामृश्य शक्य उपदेष्टुमिति तिसृष्ववस्थासु जीवः परामृष्टस्तद्भावप्रविलयनं तस्य पारमार्थिकं ब्रह्मभावं दर्शयितुमित्यर्थः ॥ २० ॥ निगदव्याख्यातेन भाष्येण व्याख्यातम् ॥ २१ ॥

भामती-व्याख्या लिए ? इस प्रश्न का उत्तर है—"अन्यार्थश्च परामर्शः"। उपाधि-कल्पित जीव में ब्रह्मरूपता का उपदेश तब तक नहीं किया जा सकता, जब तक कि जीव का परामर्श न किया जाय, अतः जाग्रदादि तीनों अवस्थाओं में जीव का परामर्श किया गया है कि जीवभाव का प्रविलयन और पारमार्थिक ब्रह्मभाव का सामञ्जस्य किया जा सके ॥ २० ॥

यह जो कहा गया है कि "दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः'—इस वाक्य के द्वारा प्रतिपादित दहरत्व (अल्पत्व) का समन्वय ब्रह्म में क्योंकर होगा ? इस प्रश्न का उत्तर पहले ही दिया जा चुका है—"अर्भकौकस्त्वात् तद्व्यपदेशाच्च नेति चेन्न, निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्च" (ब्र. सू. १।२।७) अर्थात् व्यापकीभूत ब्रह्म का उपलब्धि हृदय अल्प है ॥ २१ ॥

विषय—"न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकम्, नेमा विद्युतो भान्ति, कुतोऽयमग्नि । तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्" (मुण्ड. २।२।१०) ।

सन्देह—उक्त श्रुति से प्रतिपादित भासक पदार्थ क्या सूर्यादि से भिन्न कोई तेजोधातु है ? अथवा ब्रह्मज्योति ?