भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 393, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ेंदहराकाशस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३७५
द्रुत प्राज्ञ आत्मेति विचिकित्सायां तेजोधातुरिति तावत्प्राप्तम् । कुतः ? तेजोधातूनामेव सूर्यादीनां भानप्रतिषेधात् । तेजःस्वभावकं हि चन्द्रतारकादि तेजःस्वभावक एव सूर्ये भासमानेऽहनि न भासत इति प्रसिद्धम् । तथा सह सूर्येण सर्वमिदं चन्द्रतारकादि यस्मिन्न भासते, सोऽपि तेजःस्वभाव एव कश्चिदित्यवगम्यते । अनुभानमपि तेजःस्वभावक एवोपपद्यते, समानस्वभावकेष्वनुकारदर्शनात्, गच्छन्तमनुगच्छतीतिवत् । तस्मात्तेजोधातुः कश्चित् ।
भामती
अभानं तेजसो दृष्टं सति तेजोऽन्तरे यतः ।
तेजो धात्वन्तरं तस्मादनुकाराच्च गम्यते ॥
वलीयसा हि सौर्येण तेजसा मन्दं तेजश्चन्द्रतारकाद्यभिभूयमानं दृष्टं, न तु तेजसोऽन्येन । येऽपि पिधायकाः प्रदीपस्य गृहघटादयो न ते स्वभासा प्रदीपं भासयितुमीशते । श्रूयते च 'तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' इति । सर्वशब्दः प्रकृतसूर्याद्यपेक्षः । न चातुल्यरूपेणानुभानमित्यनुकारः सम्भवति । नहि गावो वराहानुधावन्तीति कृष्णविहङ्गानुधावनमुपपद्यते गवाम्, अपि तु तादृशशूकरानुधावनम् । तस्माद्यद्यपि 'यस्मिन् द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतम्' इति ब्रह्म प्रकृतं, तथाप्यभिभवानुकारसामर्थ्यलक्षणेन लिङ्गेन प्रकरणबाधया तेजो धातुरवगम्यते, न तु ब्रह्म, लिङ्गानुपपत्तेः । तत्र तं तस्येति च सर्वनामपदानि प्रदर्शनीयमेवावचक्षयन्ति । न च तच्छब्दः पूर्वोक्तपरामर्शीति नियमः समस्ति । न हि 'तेन रक्तं रागात्' 'तस्यापत्यम्' इत्यादौ पूर्वोक्तं किञ्चिदस्ति । तस्मात्प्रमाणान्तराप्रतीतमपि तेजोऽन्तरमलौकिकं शब्दादुपास्यत्वेन गम्यते ।
भामती-व्याख्या
पूर्वपक्ष—
अभानं तेजसो दृष्टं सति तेजोऽन्तरे यतः ।
तेजोधात्वन्तरं तस्मादनुकाराच्च गम्यते ॥
चन्द्र, नक्षत्रादि का अभिभव तज्जातीय सूर्यरूप तेज से ही देखा जाता है, अन्यजातीय धातु से नहीं। प्रदीपादि प्रकाश के आवरक जो गृह, घटादि पदार्थ देखे जाते हैं, वे अपने प्रकाश से प्रदीपादि का प्रकाश नहीं करते, किन्तु प्रकृत में “तस्य भासा सर्वमिदं विभाति”—ऐसा कहा गया है। यहाँ 'सर्व' पद के द्वारा लोक-प्रसिद्ध सूर्यादि समस्त भासक पदार्थों का संग्रह किया गया है। “तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्”—यहाँ जिस मूल भासक ज्योति का अनुभान या अनुकरण सूर्यादि में प्रतिपादित है, वह भास्यभूत सूर्यादि का समानरूप (सजातीय) ही होना चाहिए, विरूप (विजातीय) नहीं, जैसे कि एक गौ दूसरी गौ या वराहादि का ही अनुगम कर सकती है, काले पक्षियों का नहीं। अतः यद्यपि “यस्मिन् द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतम्” (मुण्ड. २।२।५) इस वाक्य से प्रतिपादित ब्रह्म प्रक्रान्त है, तथापि अभिभव और अनुभानात्मक सामर्थ्यरूप लिङ्ग प्रमाण के द्वारा प्रकरण का बाध करके सजातीय भासक तेजो धातु की ही अवगति होती है, ब्रह्म की नहीं। अन्यथा लिङ्ग प्रमाण की अनुपपत्ति हो जायगी। 'तत्र', 'तं' और 'तस्य'—ये सर्वनाम पद भी प्रदर्शनीय तेजो धातु के ही परामर्शक हो जाएँगे। 'तत्' शब्द पूर्वोक्त का ही परामर्शी होता है—ऐसा कोई नियम नहीं, क्योंकि “तेन रक्तं रागात्” (पा. सू. ४।२।१) और “तस्यापत्यम्” (पा. सू. ४।१।९२) इत्यादि सूत्रों में प्रयुक्त 'तत्' पद के द्वारा किसी पूर्व-चर्चित पदार्थ का ग्रहण नहीं किया जाता। अतः किसी प्रमाणान्तर से अप्रतीत भी अलौकिक तेजोऽन्तर उपास्यत्वेन तदादि शब्दों के द्वारा अवगमित है।