भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 394, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ें३७६ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् [ अ. १ पा. ३ सू. २२
इत्येवं प्राप्ते ब्रूमः—प्राज्ञ एवात्मा भवितुमर्हति। कस्मात्? अनुकृतेः। अनुकरणमनुकृतिः। यदेतत् 'तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्' इत्यनुभानं, तत्प्राज्ञपरिग्रहेऽवकल्पते। 'भारूपः सत्यसंकल्पः' (छा० ३।१४।२) इति हि प्राज्ञमात्मानमामनन्ति। न तु तेजोधातुं कांचत्सूर्यादयोऽनुभान्तीति प्रसिद्धम्। समत्वाच्च तेजोधातूनां सूर्यादीनां न तेजोधातुमम्यं प्रत्यपेक्षास्ति, यं भान्तमनुभायुः। नहि प्रदीपः प्रदीपान्तरमनुभाति।
यदप्युक्तं—समानस्वभावकेष्वनुकारो दृश्यत इति। नायमेकान्तो नियमः,
भामती
इति प्राप्ते। उच्यते — ब्रह्मण्येव हि तल्लिङ्गं न तु तेजस्यलौकिके। तस्माच्च तदुपास्यत्वं ब्रह्म ज्ञेयं तु गम्यते ॥
तमेव भान्तमित्यत्र किमलौकिकं तेजः कल्पयित्वा सूर्यादीनामनुभानमुपपाद्यताम् , किंवा भारूपः सत्यसङ्कल्प इति श्रुत्यन्तरसिद्धेन ब्रह्मणो भानेन सूर्यादीनां भानमुपपाद्यतामिति विशये न श्रुतसम्भवेऽश्रुतस्य कल्पना युज्यत इत्यप्रसिद्धं नालौकिकमुपास्यं तेजो युज्यते, अपि तु श्रुतिप्रसिद्धं ब्रह्मैव ज्ञेयमिति, तदेतदाह ॐ प्राज्ञ एवात्मा भवितुमर्हति ॐ। विरोधमाह ॐ समत्वाच्च इति ॐ। ननु स्वप्रतिभाने सूर्यादयश्चक्षुषं तेजोपेक्षन्ते, नह्यन्धैनेते दृश्यन्ते। तथा तदेव चाक्षुषं तेजो बाह्यसौर्यादितेजआप्यायितं रूपादि प्रकाशयति नानाप्यायितम्, अन्धकारेऽपि रूपदर्शनप्रसङ्गादित्यत आह ॐयं भान्तमनुभायुरिति ॐ। न हि तेजोऽन्तरस्य तेजोऽन्तरापेक्षां व्यासेधामः, किन्तु तद्द्वानमनुभानम्। न च लोचनभानमनुभान्ति सूर्यादयस्तद्विदुमुक्तम् ॐ नहि प्रदीप इति ॐ। पूर्वपक्षमनुभाष्य व्यभिचारमाह ॐ यदप्युक्तम् इति ॐ।
भामती-व्याख्या
सिद्धान्त— ब्रह्मण्येव हि तल्लिङ्गं न तु तेजस्यलौकिके। तस्मान्न तदुपास्यत्वं ब्रह्म ज्ञेयं तु गम्यते ॥
"तमेव भान्तम्"—यहाँ क्या अलौकिक तेज की कल्पना करके सूर्यादिगत अनुभाव का उपपादन किया जाय ? अथवा "भारूपः सत्यसङ्कल्पः" (छां. ३।१४।२) इत्यादि अन्य श्रुतियों में प्रसिद्ध ब्रह्म के भान का ही सूर्यादि में अनुभान सम्पन्न किया जाय ? इस प्रकार का सन्देह उपस्थित होने पर श्रुत (श्रुति-प्रतिपादित) पदार्थ की उपलब्धि सम्भव होते हुए अश्रुत पदार्थ की कल्पना उचित नहीं मानी जाती, अतः यहाँ अत्यन्त अप्रसिद्ध अलौकिक तेजो धातु को उपास्य मानना उचित नहीं, अपितु श्रुति-प्रसिद्ध ब्रह्म-ज्योति ही ज्ञेय है, यही भाष्यकार ने कहा है—"प्राज्ञ एवात्मा भवितुमर्हति"। अर्थात् जगत् की मौलिक भासक ब्रह्म ज्योति ही है, क्योंकि "तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्"—इत्यादि श्रुतियों से प्रतिपादित अनुकरणीय भान की उपपत्ति उसी में ही सम्भव है। ब्रह्म ज्योति से ही अनुप्राणित होकर सूर्यादि जगत् के अनुभासक माने जाते हैं। अलौकि तेजोऽन्तर के द्वारा सूर्यादि अनुप्राणित नहीं हो सकते, क्योंकि दोनों समान तैजस पदार्थ हैं, अतः कौन किसकी अपेक्षा करेगा—इसमें विनिगमना सम्भव नहीं, भाष्यकार कहते हैं—"समत्वाच्च तेजोधातूनां सूर्यादीनां न तेजोधातुमम्यं प्रत्यपेक्षाऽस्ति"।
यह जो शङ्का होती है कि सूर्यादि को अपना प्रतिभान कराने में चक्षुरादिरूप तेजोऽन्तर की अपेक्षा देखी जाती है, क्योंकि अन्धे व्यक्ति सूर्यादि को नहीं देख सकते। उसी प्रकार चाक्षुष तेज भी बाह्य सूर्यादि प्रकाशों की सहायता से ही रूपादि का प्रकाशक होता