भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 395, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ेंसर्वभासकस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३७७
भिन्नस्वभावकेष्वपि ह्यनुकारो दृश्यते । यथा सुतप्तोऽयःपिण्डोऽग्न्यनुकृतिरग्निं दहन्त- मनुदहति, भौमं वा रजो वायुं वहन्तमनुवहतीति । 'अनुकृतेः' इत्यनुभानमसूसूचत् । 'तस्य च' इति चतुर्थं पादमस्य श्लोकस्य सूचयति । 'तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' इति, तद्धेतुकं भानं सूर्यादेरुच्यमानं प्राज्ञमात्मानं गमयति । 'तद्देवा ज्योतिषां ज्योति- रायुर्होपासतेऽमृतम्' (बृ० ४।४।१६) इति हि प्राज्ञमात्मानमामनन्ति, तेजोऽन्तरेण सूर्यादितेजो विभातीत्यप्रसिद्धं विरुद्धं च, तेजोऽन्तरेण तेजोऽन्तरस्य प्रतिघातात् । अथवा—न सूर्यादीनामेव श्लोकपरिपठितानामिदं तद्धेतुकं विभानमुच्यते । किं तर्हि ? 'सर्वमिदम्' इत्यविशेषश्रुतेः सर्वस्यैवास्य नामरूपक्रियाकारकफलजातस्य याऽभिव्यक्तिः सा ब्रह्मज्योतिःसत्तानिमित्ता । यथा सूर्यादिज्योतिःसत्तानिमित्ता सर्वस्य रूपजातस्या- भिव्यक्तिस्तद्वत् । 'न तत्र सूर्यो भाति' इति च 'तत्र' शब्दमाहरन्प्रकृतग्रहणं दर्शयति ।
भामती
एतदुक्तं भवति — यदि स्वरूपसाम्याभावमभिप्रेत्यानुकारो निराक्रियते, तदा व्यभिचारः । अथ क्रियासा- म्याभावं, सोऽसिद्धः । अस्ति हि वायुरजसोः स्वरूपविसदृशयोरपि नियतदिग्देशवहनक्रियासाम्यम् । वह्न्ययःपिण्डयोस्तु यद्यपि दहनक्रिया न भिद्यते तथापि द्रव्यभेदेन क्रियाभेदं कल्पयित्वा क्रियासादृश्यं व्याख्येयम् । तदेवमनुकृतेरिति विभज्य तस्य चेति सूत्रावयवं विभजते ॐ तस्य च इति ॐ । ॐ चतुर्थं इति ॐ । ॐ ज्योतिषाम् ॐ सूर्यादीनाम् । ॐ ब्रह्म ज्योतिः ॐ प्रकाशकमित्यर्थः । तेजोऽन्तरेणानिन्द्रिय- भावमापन्नेन सूर्यादितेजो विभातीत्यप्रसिद्धम् । सर्वशब्दस्य हि स्वरसतो निःशेषाभिधानं वृत्तिः । सा तेजोधातावलोकिके रूपमात्रप्रकाशके सङ्कुचेत् । ब्रह्मणि तु निःशेषजगदवभासके न सर्वशब्दस्य वृत्तिः सङ्कुचतीति । ॐ तत्र शब्दमाहरन् इति ॐ । सर्वत्र खल्वयं तच्छब्दः पूर्वोक्तपरामर्शी । 'तेन रक्तं रागात्'
भामती-व्याख्या
है, अन्यथा अन्धकार में भी चक्षु के द्वारा रूप-दर्शन क्यों नहीं होता ? उस शङ्का का निरास किया जाता है—"यं भान्तमनुभायुः"। यहाँ तेजोऽन्तर को तेजोऽन्तर की अपेक्षा का निरास नहीं किया जाता, अपितु उसके भान और अनुभान का । आँखों के भासकत्व का अनुकरण (अनुभासकत्व) सूर्यादि में उपलब्ध नहीं होता, यही भाष्यकार कहते हैं—"न हि प्रदीपः प्रदीपान्तरमनुभाति"। पूर्वपक्षी के द्वारा कथित नियम में व्यभिचार प्रदर्शित करते हैं— "यदप्युक्तं समानस्वभावकेष्वनुकारो दृश्यते इति, नायमेकान्तो नियमः"। आशय यह है कि स्वरूप-साम्य न होने के कारण अनुकरण का निराकरण किया जाता है, तब व्यभिचार है और यदि क्रिया का साम्याभाव होने के कारण विश्व के पदार्थों में अनुकार का निरास किया जाता है, तब असिद्धि है, क्योकि वायु और धूलिकणों में वैसा सादृश्य न रहने पर भी क्रिया- साम्य उपलब्ध होता है। अग्नि और अयःपिण्ड में यद्यपि दहन क्रिया भिन्न नहीं, तथापि द्रव्य के भेद से क्रियाभेद की कल्पना करके क्रिया-साम्य की व्याख्या की जा सकती है।
'अनुकृतेः'—इस सूत्र-खण्ड की व्याख्या करके 'तस्य च'— इस सूत्रांश की व्याख्या की जाती है—"तस्य चेति चतुर्थं पादमस्य श्लोकस्य सूचयति।" "ज्योतिषां ज्योति।"—इस श्रुति-वाक्य का अर्थ है—सूर्यादि ज्योतियों की प्रकाशक ब्रह्मज्योति है। भाष्यकार ने जो कहा है—"तेजोऽन्तरेण सूर्यादितेजो विभातीत्यप्रसिद्धम्"। वहाँ तेजोऽन्तरेण का 'इन्द्रियत्वमना- पन्नेन'—ऐसा विशेषण लगाना आवश्यक है, क्योंकि इन्द्रियभावापन्न चक्षुरूप तेजोन्तर से सूर्यादि तेजोन्तर का विभान लोक-प्रसिद्ध है। अलौकिक तेजोधातु का ग्रहण करने पर निःशेषाभिधायक 'सर्व' शब्द का रूपमात्र-प्रकाशक अर्थ में सङ्कोच करना पड़ता है, किन्तु ब्रह्म का उपादान करने पर 'सर्व' शब्द की वृत्ति में किसी प्रकार का सङ्कोच नहीं करना
४८