भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 397, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ेंसर्वभासकस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३७९
पलभ्यते, ब्रह्म तु नान्येन ज्योतिषोपलभ्यते, स्वयंज्योतिःस्वरूपत्वाद् ; येन सूर्यादय- स्तस्मिन्भायुः। ब्रह्म ह्यन्यद्व्यनक्ति, नतु ब्रह्मान्येन व्यज्यते, 'आत्मनैवायं ज्योतिषाऽऽस्ते' (बृ० ४।३।६), 'अगृह्यो नहि गृह्यते' (बृ० ४।२।४) इत्यादि- श्रुतिभ्यः ॥ २२ ॥
अपि च स्मर्यते ॥ २३ ॥
अपि चेदृग्रूपत्वं प्राज्ञस्यैवात्मनः स्मर्यते भगवद्गीतासु - "न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः। यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥" (गी० १५।६) इति, 'यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम्। यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि माम कम्' (गी० १५।१२) इति च ॥ २३ ॥
( ७ प्रमिताधिकरणम्। सू० २४-२५ ) शब्दादेव प्रमितः ॥ २४ ॥
भामती न तत्र सूर्यो भातीति नेयं सतिसप्तमी, यतः सूर्यादीनां तस्मिन् सत्यभिभवः प्रतीयेत। अपि तु विषय- सप्तमी। तेन न तत्र ब्रह्मणि प्रकाशयितव्ये सूर्यादयः प्रकाशकतया भान्ति, किन्तु ब्रह्मैव सूर्यादिषु प्रकाशयितव्येषु प्रकाशकत्वेन भाति, तच्च स्वयंप्रकाशम् ॐ अगृह्यो नहि गृह्यत इत्यादिश्रुतिभ्यः इति ॐ ॥ २२ ॥
ॐ न तद्भासयते इति ॐ । ब्रह्मणोऽग्राह्यत्वमुक्तं, ॐ यदादित्यगतम् ॐ इत्यनेन तस्यैव ग्राह- कत्वमुक्तमिति ॥ २३ ॥
नाञ्जसा मानभेदोऽस्ति परस्मिन् मानवर्जिते। भूतभव्येशिता जीवे नाञ्जसी तेन संशयः ॥
भामती-व्याख्या प्रतिषेधोऽवकल्पते"-इस भाष्य का अभिप्राय यह है कि- "न तत्र सूर्यो भाति"। इस श्रुति के 'तत्र' पद में "सप्तम्याः त्रल्" (पा० सू० ५।३।१०) इस सूत्र के द्वारा सप्तमी विभक्ति के स्थान में 'त्रल्' प्रत्यय विहित है। यहाँ सप्तमी विभक्ति यदि सति सप्तमी होती, तब 'तस्मिन् अलौ- किके भौतिके तेजसि) 'सति सूर्यो न भाति' अर्थात् उस पूर्वपक्षोक्त अलौकिक तेज के रहने पर सूर्यादि प्रकाशित नहीं होते, अपितु दिन में तारों के समान अभिभूत हो जाते हैं- ऐसा अर्थ करके अलौकिक तेजोन्तर की कल्पना की जा सकती थी। किन्तु वहाँ सति सप्तमी प्रकरण के अनुकूल नहीं, अतः विषयसप्तमी मानने पर तत्र ( ब्रह्मणि) अर्थात् ब्रह्मरूप विषय का प्रकाशक सूर्य नहीं हो सकता, ब्रह्मप्रकाशकत्वेन सूर्यादि का भान सम्भव नहीं, प्रत्युत सूर्यादि ज्योतियों का ब्रह्म ही प्रकाशक है और वह (ब्रह्म) स्वयंप्रकाश है, किसी अन्य प्रकाश के द्वारा प्रकाशित नहीं, श्रुति कहती है- "अगृह्यो न हि गृह्यते" (बृ० उ० ४।२।४) ॥२२॥
भाष्यकार ने इस तेईसवें सूत्र में भगवद्गीता के जो दो वाक्य उद्धृत किए हैं, उनमें "न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः"-इस वाक्य के द्वारा ब्रह्म में अग्राह्यत्व (अप्रकाशकत्व) और 'यदादित्यगतं तेजो जगद् भासयते'-इस वाक्य के द्वारा ब्रह्म में ग्राहकत्व (प्रकाशकत्व) प्रतिपादित है ॥ २३ ॥
विषय- "अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति" (कठो० ४।२), अङ्गुष्ठमात्रः