भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 403, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ेंदेवताया विग्रहादिमत्त्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३८५
विग्रहवत्त्वाद्यवगमात् । न च तेषां कश्चित्प्रतिषेधोऽस्ति । नचोपनयनशास्त्रेणैषामधि- कारो निवर्त्येत, उपनयनस्य वेदाध्ययनार्थत्वात् । तेषां च स्वयं प्रतिभातवेदत्वात् । अपि चैषां विद्याग्रहणार्थं ब्रह्मचर्यादि दर्शयति - 'एकशतं ह वै वर्षाणि मघवान्प्रजापतौ ब्रह्मचर्यमुवास' ( छा० ८।११।३ ), 'भृगुर्वे वारुणिः । वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्म' ( तै० ३।१ ) इत्यादि । यदपि कर्मस्वनधिकारकारणमुक्तम् - 'न देवानां देवतान्तराभावात्' ( जै० ६।१।६ ) इति, 'न ऋषीणामार्षेयान्तराभावात्' ( जै० ६।१।७ ) इति । न तद्विद्यास्वस्ति । न हीन्द्रादीनां विद्यास्वधिक्रियमाणानामिन्द्राद्युद्देशेन किंचि- त्कृत्यमस्ति । न च भृग्वादीनां भृग्वादिसगोत्रतया । तस्माद्देवादीनामपि विद्यास्वधि- कारः केन वार्यते ? देवाद्यधिकारेऽप्यङ्गुष्ठमात्रश्रुतिः स्वाङ्गुष्ठापेक्षया न विरुद्धयते ॥ २६ ॥
भामती
इति ॐ । यथा च मन्त्रादिभ्यस्तदवगमस्तथोपरिष्टादुपपादयिष्यते । ननु शूद्रवदुपनयनासम्भवेनाध्ययना- भावात्तेषामनधिकार इत्यत आह ॐन चोपनयनशास्त्रेण इतिॐ । न खलु विधिवद् गुरुमुखादवगृह्यमाणो वेदः फलवत्कर्मब्रह्मावबोधहेतुः, अपि त्वध्ययनोत्तरकालं निगमनिरुक्त-व्याकरणादिविदितपदतदर्थसङ्गतेरधिगत- शाब्दन्यायतत्त्वस्य पुंसः स्मर्य्यमाणः स च मनुष्याणामिह जन्मनीव देवादीनां प्राचि भवे विधिवदधीतीनाम् आम्नाय इह जन्मनि स्मर्य्यमाणोऽत एव स्वयं प्रतिभातो वेदः सम्भवतीत्यर्थः । न च कर्मानधिकारे ब्रह्मविद्यानानधिकारो भवतीत्याह ॐ तदपि कर्मस्वनधिकारकारणमुक्तम् इति ॐ । वस्वादीनां हि न वस्वा- द्यन्तरमस्ति, नापि भृग्वादीनां भृग्वाद्यन्तरमस्ति । प्राचां वसुभृगुप्रभृतीनां क्षीणाधिकारत्वेनेदानीं देवर्षित्वाभावादित्यर्थः ॥ २६ ॥
भामती-व्याख्या
सामर्थ्यमपि तेषां सम्भवति, मन्त्रार्थवादेतिहासपुराणलोकेभ्यो विग्रहवत्त्वावगमात्" । मन्त्रादि
के द्वारा देवों के विग्रहादि का प्रतिपादन विस्तारपूर्वक आगे किया जा रहा है । उपनयनादि
संस्कारों की आवश्यकता देवताओं को नहीं, क्योंकि वेदाध्ययन के लिए ब्राह्मणादि का उप-
नयन किया जाता है किन्तु वेदाध्ययन के बिना ही देवताओं को स्वभावतः वेदार्थ-ज्ञान होता
है--'तेषां च स्वयं प्रतिभातवेदत्वात्' । आशय यह है कि सविधि गुरु-मुख से वेद का अध्ययन
कर लेनेमात्र से वेदार्थ का पूर्ण ज्ञान नहीं होता, अपितु अध्ययन के पश्चात् निघण्टु, निरुक्त,
व्याकरणादि की सहायता से जिस व्यक्ति ने पद-पदार्थ-संगति का सम्यक् ज्ञान प्राप्त कर
लिया है, उस पुरुष के द्वारा स्मर्यमाण वेद अभिलषित वेदार्थरूप कार्य का यथावत् ज्ञान
उत्पन्न करता है । वह स्मर्यमाण वेद-मनुष्यों का तो इसी जन्म में अधीत होता है, किन्तु
देवताओं का पूर्वजन्म में अधीत वेद इस जन्म में स्मर्यमाण होकर कर्मावबोधक होता है ।
इसीलिए देवताओं का वेद स्वयं प्रतिभात कहा जाता है । कर्म में अधिकार न होने के कारण
ज्ञान में भी अधिकार नहीं होता—ऐसा नहीं कह सकते, क्योंकि भाष्यकार कहते हैं- "यदपि
कर्मस्वनधिकारकारणमुक्तम्-'न देवानां देवतान्तराभावात्" (जै० सू० ६।१।६) । इति न
तद्विद्यास्वस्ति" । अर्थात् जैसे कर्म में इन्द्रादि देवताओं के लिए ऐन्द्रादि कर्मों में अपने से
भिन्न इन्द्रादि देवताओं की अपेक्षा होती है, वैसे ज्ञान में किसी प्रकार की वैसी अपेक्षा नहीं
होती । वस्वादि देवों को वसुदेवताक कर्म में अधिकार इसलिए नहीं कि उनसे भिन्न वस्वादि
देवताओं की सत्ता नहीं मानी जाती, किन्तु ज्ञान में सभी देवताओं को अधिकार
निराबाध है ॥ २६ ॥
४९