भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 406, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ें| ३८८ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. ३ सू. २७ |
|---|
पृच्छायाम् ‘महिमान एवैषामेते त्रयस्त्रिंशत्त्वेव देवाः’ (बृ० ३।९।१,२) इति निर्ब्रुवतं श्रुतिरेकैकस्य देवतात्मनो युगपदनेकरूपतां दर्शयति । तथा त्रयस्त्रिंशतोऽपि षडन्तर्भावक्रमेण ‘कतम एको देव इति प्राणः’ इति प्राणैकरूपतां देवानां दर्शयन्ती तस्यै-
भामती
हि निविदि कति देवा इत्युपक्रम्य निविद्वैवोत्तरं दत्तं शाकल्याय याज्ञवल्क्येन ॐ त्रयश्च त्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्र इति ॐ । निविन्नाम शस्यमानदेवतासंख्यावाचकानि मन्त्रपदानि । एतदुक्तं भवति—वैश्वदेवस्य निविदि कति देवाः शस्यमानाः प्रशंस्याता इति शाकल्येन पृष्टे याज्ञवल्क्यस्योत्तरं त्रयश्च त्री च शतेत्यादि । यावत्संख्याका वैश्वदेवनिविदि संख्याता देवास्त एतावन्त इति । पुनश्च शाकल्येन कतमे त इति संख्येयेषु पृष्टेषु याज्ञवल्क्यस्योत्तरं महिमान एवैषामेते त्रयस्त्रिंशत्त्वेव देवा इति । अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशादित्या इन्द्रश्च प्रजापतिश्चेति त्रयस्त्रिंशद्देवाः । तत्राग्निश्च पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्षं चादित्यश्च द्यौश्च चन्द्रमाश्च नक्षत्राणि चेति वसवः । एते हि प्राणिनां कर्मफलाश्रयेण कार्यकारणसङ्घात-रूपेण परिणमन्तो जगदिदं सर्वं वासयन्ति, तस्माद्वसवः । कतमे रुद्रा इति दशमे पुरुषे प्राणाः । बुद्धि-कर्मेन्द्रियाणि दश, एकादशं च मन इति । तदेतानि प्राणाः, तद्वृत्तित्वात् । ते हि प्रयाणकाल उत्क्रा-मन्तः पुरुषं रोदयन्तीति रुद्राः । कतम आदित्या इति द्वादशमासाः संवत्सरस्यावयवाः पुनःपुनः परिवर्त-मानाः प्राणभृतामायूंषि च कर्मफलोपभोगं चादाय यन्तीत्यादित्याः । अशनिरिन्द्रः स हि बलं सा हीन्द्रस्य परमा ईशता तया हि सर्वान् प्राणिनः प्रमापयति तेन स्तनयित्नुरशनिरिन्द्रः । यज्ञः प्रजापतिरिति, यज्ञसाधनं च यज्ञरूपं च पशवः प्रजापतिः । एत एव त्रयस्त्रिंशद्देवाः षण्णामग्निपृथिवीवाय्वन्तरिक्षादित्य-दिवां महिमानो न ततो भिद्यन्ते । षडेव तु देवाः । ते तु षडग्निं पृथिवीं चेकीकृत्यान्तरिक्षं वायुं चेकीकृत्य दिवं चादित्यं चेकीकृत्य त्रयो लोकास्त्रय एव देवा भवन्ति । एत एव च त्रयोऽन्नप्राणयोरन्तर्भवन्तोऽन्न-प्राणौ द्वौ देवौ भवतः । तावप्यध्यर्द्धो देव एकः । कतमोऽध्यर्द्धः । योऽयं वायुः पवते । कथमयमेक
भामती-व्याख्या
श्रुतियों के द्वारा देवताओं का अनेकरूप धारण करना प्रतिपादित है—“अनेकप्रतिपत्तेः”। वैश्वदेवदेवताक शस्त्र (अप्रगीत स्तोत्र) के निवित्संज्ञक मन्त्र में “कति देवाः”—ऐसा प्रश्न उठा कर उत्तर दिया गया है कि “त्रयश्च त्री च शता त्रयश्च सहस्रा” अर्थात् तीन हजार तीन सौ छः। शाकल्य ने फिर प्रश्न उठाया—“कतमे ते?” याज्ञवल्क्य ने उत्तर दिया—“महिमानः एवैषामेते त्रयस्त्रिंशत्त्वेव देवाः” (बृह उ. ३।६।२)। अर्थात् यह तो देवशरीरों का विस्तार है, वस्तुतः देवता तैंतीस ही है—आठ वसु [(१) अग्नि, (२) पृथिवी, (३) वायु, (४) अन्तरिक्ष, (५) आदित्य, (६) द्यु, (७) चन्द्रमा और (८) नक्षत्र], ग्याहर रुद्र (पाँच कर्मेन्द्रिय, पाँच ज्ञानेन्द्रिय और एक मन), बारह आदित्य (१२ मास), इन्द्र और प्रजापति । अग्नि आदि आठों तत्त्व प्राणों को अपने में बसाते या वास के योग्य बनाते हैं, अतः उन्हें वसु कहते हैं। कथित एकादश इन्द्रिय महाप्रयाण के समय जीव को रुलाते (रोदन कराते) हैं, अतः वे रुद्र शब्द से अभिहित किए गए हैं। बारह मास पुरुष की आयु का आदान (क्षय) करने के कारण आदित्य कहे जाते हैं। अशनि (वज्र) ही यहाँ इन्द्र है, क्योंकि वह इन्द्र का वह महान् ऐश्वर्य (बल) है, जिसके द्वारा इन्द्र सभी प्राणियों की मृत्यु कर देता है। यज्ञ एवं यज्ञ के साधनीभूत पशु ही प्रजापति हैं।
ऊपर चर्चित तैंतीस देवता जिन छहः देवताओं के अन्तर्गत होते हैं, वे आठ वसुओं में से अग्नि और पृथिवी एवं अन्तरिक्ष और वायु को एक में मिला देने से छहः सम्पन्न होते हैं। उन छहों में से भी अग्नि और पृथिवी, अन्तरिक्ष और वायु, द्यु और आदित्य का एकीकरण कर देने से तीन ही देवता रह जाते हैं। ये तीनों भी अन्न और प्राण—इन दोनों में