भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 409, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 409

देवताया विग्रहादिमत्त्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ३९१

माने यद्वैदिके शब्दे प्रामाण्यं स्थितं तस्य विरोधः स्यादिति चेत्, - नायमप्यस्ति विरोधः। कस्मात् ? अतः प्रभवात्। अत एव हि वैदिकाच्छब्दाद्वैदिकं जगत्प्रभवति। ननु 'जन्माद्यस्य यतः' (ब्र० १।१।२) इत्यत्र ब्रह्मप्रभवत्त्वं जगतोऽवधारितं, कथमिह शब्दप्रभवत्वमुच्यते ? अपि च यदि नाम वैदिकाच्छब्दादस्य प्रभवोऽभ्युपगतः, कथमेतावता विरोधः शब्दे परिहृतः ? यावता वसवो रुद्रा आदित्या विश्वेदेवा मरुत इत्येतेऽर्था अनित्या एवोत्पत्तिमत्त्वात् । तदनित्यत्वे च तद्वाचिनां वैदिकानां वस्वादिशब्दानामनित्यत्वं केन निवार्यते ? प्रसिद्धं हि लोके देवदत्तस्य पुत्र उत्पन्ने यज्ञदत्त इति तस्य नाम क्रियत इति । तस्माद्विरोध एव शब्द इति चेत्, न, गवादि-शब्दार्थसंबन्धनित्यत्वदर्शनात्। न हि गवादिव्यक्तीनामुत्पत्तिमत्त्वे तदाकृतीनामप्युत्पत्तिमत्त्वं स्यात्। द्रव्यगुणकर्मणां हि व्यक्तय एवोत्पद्यन्ते, नाकृतयः। आकृतिभिश्च शब्दानां संबन्धः, न व्यक्तिभिः, व्यक्तीनामानन्त्यात्संबन्धग्रहणानुपपत्तेः । व्यक्तिषूत्पद्यमानास्वप्याकृतीनां नित्यत्वान्न गवादिशब्देषु कश्चिद्विरोधो दृश्यते। तथा देवादिव्यक्तिप्रभवाभ्युपगमेऽप्याकृतिनित्यत्वान्न कश्चिद्वस्वादिशब्देषु विरोध इति द्रष्टव्यम् । आकृतिविशेषस्तु देवादीनां मन्त्रार्थवादिभ्यो विग्रहवत्त्वाद्यवगमादवगन्तव्यः । स्थानविशेषसंबन्धनिमित्ताश्चेन्द्रादिशब्दाः सेनापत्यादिशब्दवत् । ततश्च यो यस्तत्तत्स्थानमधिरोहति स स इन्द्रादिशब्दैरभिधीयत इति न दोषो भवति । न चेदं शब्दप्रभवत्वं ब्रह्मप्रभवत्ववदुपादानकारणाभिप्रायेणोच्यते । कथं तर्हि ? स्थिते वाचकात्मना नित्ये

भामती

वेदस्य व्याहन्येतेति शङ्कार्थः । उत्तरम्'-'न", "अतः प्रभवात्" वसुत्त्वादिजातिवाचकाच्छब्दात्तज्जातीयां व्यक्तिं चिकीर्षितां बुद्धावालिख्य तस्याः प्रभवनम् । तदिदं तत्प्रभवत्त्वम् । एतदुक्तं भवति-यद्यपि न शब्द उपादानकारणं वस्वादीनां ब्रह्मोपादानत्वात्, तथापि निमित्तकारणमुक्तेन क्रमेण । न चैतावता शब्दार्थसम्बन्धस्यानित्यत्वं वसुत्वादिजातेर्वा तदुपाधेर्वा यया कयाचिदाकृत्याऽच्छिन्नस्य नित्यत्वादिति ।

भामती-व्याख्या

ही देवता का कोई उत्पत्ति-विनाशशील शरीर माना जाता है, तब मनुष्य के समान ही सावयव होने के कारण वसु-रुद्रादि देवता भी अनित्य हो जाते हैं, उनके साथ वसु आदि शब्दों का वाच्य-वाचक-भाव सम्बन्ध भी अनित्य हो जायगा, क्योंकि वसु आदि की उत्पत्ति से पूर्व प्रयुक्त वसु आदि शब्दों का सम्बन्ध अपने अविद्यमान अर्थ के साथ सम्बन्धित न हो सकेगा और वसु आदि के उत्पन्न हो जाने पर उनके साथ वसु आदि शब्दों का सम्बन्ध उत्पन्न होता हुआ देवदत्तादि शब्दों के समान योजयिता पुरुष की बुद्धि से प्रसूत होगा। इस प्रकार वसु आदि शब्द-घटित वाक्य से जनित ज्ञान भी पुरुष-बुद्धि के अधीन हो जायगा । पुरुष की बुद्धि सदैव प्रमाणान्तर के द्वारा ही उत्पन्न होती है, अतः वैदिक वाक्यों का निरपेक्षत्वात्मक प्रामाण्य क्योंकर सुरक्षित रह सकेगा

उक्त शङ्का का उत्तर दिया गया है— "न, अतः प्रभवात्" । 'अतः' शब्द का अर्थ है— वैदिकात् शब्दात् । वसु आदि शब्दों का सम्बन्ध जिन नित्यभूत वसुत्वादि जातियों के साथ है, उनकी अभिव्यक्ति के लिए वसु आदि शब्दों का उच्चारण करके प्रजापति वसु आदि शरीरों को उत्पन्न करता है, अतः व्यक्तिगत शब्द-प्रभवत्व ही जाति में उपचारित है, उसका अर्थ शब्दप्रभव-व्यङ्ग्यत्व अभिप्रेत है। यद्यपि यहाँ शब्दप्रभवत्व का अर्थ शब्दोपादानकत्व नहीं हो सकता, क्योंकि देवादि प्रपञ्च का उपादान कारण ब्रह्म है। तथापि शब्द निमित्त कारण माना जाता है— "वेदशब्देभ्य एवादौ पृथक्संस्थाश्च निर्ममे" (मनु० १।२१) । वैदिक