भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 435, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 435
देवादेर्ज्ञानेऽधिकारः ]हिन्दीसहितभामतीसंवलितम्४१७

भावो देवादीनामधिकारस्य ॥ ३२ ॥
भावं तु बादरायणोऽस्ति हि ॥ ३३ ॥

तुशब्दः पूर्वपक्षं व्यावर्तयति । बादरायणस्त्वाचार्यो भावमधिकारस्य देवादीनामपि मन्यते । यद्यपि मध्वादिविद्यासु देवतादिव्यामित्रास्वसंभवोऽधिकारस्य, तथाप्यस्ति हि शुद्धायां ब्रह्मविद्यायां संभवः । अर्थित्वसामर्थ्याप्रतिषेधाद्यपेक्षत्वादधिकारस्य । न च क्वचिदसंभव इत्येतावता यत्र संभवस्तत्राप्यधिकारोऽपोद्येत । मनुष्याणामपि न सर्वेषां ब्राह्मणादीनां सर्वेषु राजसूयादिष्वधिकारः संभवति । तत्र यो न्यायः सोऽत्रापि भविष्यति । ब्रह्मविद्यां च प्रकृत्य भवति दर्शनं श्रौतं देवाद्यधिकारस्य सूचकम्—'तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवत्तथर्षीणां तथा मनुष्याणाम्' (बृ० १।४।१०) इति । 'ते होचुर्हन्त तमात्मानमन्विच्छामो यमात्मानमन्विष्य सर्वांश्च लोकानाप्नोति सर्वांश्च कामान्' इति । 'इन्द्रो ह वै देवानामाभिप्रवव्राज विरोचनोऽसुराणाम्' (छा० ८।७।२) इत्यादि च । स्मार्तमपि गन्धर्वयाज्ञवल्क्यसंवादादि । यदप्युक्तं—ज्योतिषि भावाच्चेति । अत्र ब्रूमः—ज्योतिरादिविषया अपि आदित्यादयो देवतावचनाः शब्दाश्चेतनावन्तमैश्वर्याद्युपेतं तं तं देवतात्मानं समर्पयन्ति, मन्त्रार्थवादादिषु तथाव्यवहारात् । अस्ति ह्यैश्वर्ययोगाद्देवतानां ज्योतिराद्या-


भामती

कल्पनोचिता । दृष्टश्च प्रकारः प्रयोगसमवेतार्थस्मरणं, स्मृत्वा चानुतिष्ठन्ति बल्यनुष्ठातारः पदार्थान् । औत्सर्गिकी चार्थपरता पदानामित्यपेक्षितप्रयोगसमवेतार्थस्मरणातत्पर्याणां मन्त्राणां नानधिगते विग्रहादावपि तात्पर्यं युज्यत इति न तेभ्योऽपि तत्सिद्धिः । तस्माद् देवताविग्रहवत्तादिभावग्राहकप्रमाणाभावात् प्राप्ता षष्ठप्रमाणगोचरतास्येति प्राप्तम् ॥ ३२ ॥

एवं प्राप्तेऽभिधीयते—भावन्तु बादरायणोऽस्ति हि—

ॐ तुशब्दः पूर्वपक्षं व्यावर्तयति ॐ इत्यादि, ॐ भूतधातोरित्यादिष्वचेतनत्वमभ्युपगम्यते ॐ इत्यन्तमतिरोहितार्थम् । ॐ मन्त्रार्थवादादिव्यवहाराद् इति ॐ । आदिग्रहणेनेतिहासपुराणधर्मशास्त्राणि


भामती-व्याख्या

यही है कि मन्त्रों से कर्मानुष्ठान में अपेक्षित क्रिया और उसके साधनीभूत देवतादि का स्मरण करके ही कर्मानुष्ठान सम्भव होता है । पदों में पदार्थपरता का होना एक औत्सर्गिक नियम है, अतः मन्त्र वाक्य का प्रयोग-समवेतार्थ के स्मरण को छोड़ कर विग्रहादि-पञ्चकरूप अनधिगतार्थ में तात्पर्य नहीं माना जा सकता, अतः मन्त्रादि के द्वारा भी देव-विग्रहादि की सिद्धि नहीं हो सकती । फलतः सद्भाव-साधक प्रत्यक्षादि पाँच प्रमाणों के द्वारा जब विग्रहादि की सिद्धि नहीं हो सकी, तब अनुपलब्धिरूप छठे प्रमाण के द्वारा उनका अभाव ही सिद्ध होता है ॥ ३२ ॥

कथित पूर्व पक्ष का निराकरण किया जाता है—"भावं तु बादरायणोऽस्ति हि" । सूत्रस्थ 'तु' शब्द के द्वारा पूर्वपक्ष की व्यावृत्ति करते हुए आचार्यवर बादरायण का कहना है कि ब्रह्मविद्या में देवताओं के अधिकार का सद्भाव है । यह जो कहा गया कि लोक-प्रसिद्ध ज्योतिर्मण्डल में ही 'आदित्य' पद का प्रयोग होता है, ज्योतिर्मण्डल चेतन नहीं, जड़मात्र है, अतः आदित्य उपासना कर ही नहीं सकता कि उसे अधिकार दिया जाय । वह कहना संगत नहीं, क्योंकि प्रसिद्ध ज्योतिर्मण्डल को आदित्य न कह कर उसके अधिष्ठातृ देव को आदित्य कहते हैं, वह चेतन है, जड़ नहीं । मन्त्र और अर्थवादादि वाक्यों में वैसा ही व्यवहार देखा जाता है । 'मन्त्रार्थवादादि'—यहाँ 'आदि' शब्द के द्वारा इतिहास, पुराण और धर्मशास्त्र का

५३

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या) · पृष्ठ 435, कुल 639 में से · BharatKosha