भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 438, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 438
४२०ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. १ पा. ३ सू. ३३

स्थानि पदानि पृथगन्वयं वृत्तान्तविषयं प्रतिपद्यान्तरं कैमर्थ्यवशेन कामं विधेः स्तावकत्वं प्रतिपद्यन्ते । यथा हि—'वायव्यं श्वेतमालभेत भूतिकामः' इत्यत्र विध्युद्देशवर्तिनां वायव्यादिपदानां विधिना संबन्धः, नैवं 'वायुर्वै क्षेपिष्ठा देवता वायुमेव स्वेन भागधेयेनोपधावति स एवैनं भूतिं गमयति' इत्येषामर्थवादगतानां पदानाम् । न हि भवति वायुर्वा आलभेतेति क्षेपिष्ठा देवता वा आलभेतेत्यादि । वायुस्वभावसंकीर्तनेन त्ववान्तरमन्वयं प्रतिपद्यैव विशिष्टदैवत्यमिदं कर्मेति विधिं स्तुवन्ति । तद्यत्र सोऽवान्तरवाक्यार्थः प्रमाणान्तरगोचरो भवति, तत्र तदनुवादेनार्थवादः प्रवर्तते । यत्र प्रमाणान्तरविरुद्धस्तत्र गुणवादेन । यत्र तु तदुभयं नास्ति तत्र किं प्रमाणान्तराभा-

भामती

व्युत्पत्तौ च सिद्धायामेकैकस्य वाक्यस्य तत्तद्विशिष्टार्थप्रत्यायनेन पर्यवसितवृत्तिनः पश्चात् कुतश्चिद्धेतोः प्रयोजनान्तरापेक्षायामन्वयः कल्प्यते । यथा 'वायुर्वै क्षेपिष्ठा देवता वायुमेव स्वेन भागधेयेनोपधावति स एवैनं भूतिं गमयति वायव्यं श्वेतमालभेत' इत्यत्र । इह हि यदि न स्वाध्यायाध्ययनविधिः स्वाध्यायशब्दवाच्यं वेदराशिं पुरुषार्थतामनेष्यत्ततो भूतार्थमात्रपर्यवसितार्थवादा विध्युद्देशेन नैकवाक्यतामगमिष्यन् । तस्मात् स्वाध्यायविधिवशात् कैमर्थ्याकाङ्क्षायां वृत्तान्तादिगोचराः सन्तस्तत्प्रत्यायनद्वारेण विधेयप्राशस्त्यं लक्षयन्ति, न पुनरविवक्षितस्वार्था एव तल्लक्षणे प्रभवन्ति; तथा सति लक्षणैव न भवेत् । अभिधेयाविनाभावस्य तद्बीजस्याभावात् । अत एव गङ्गायां घोष इत्यत्र गङ्गाशब्दः स्वार्थसम्बद्धमेव तीरं लक्षयति न तु समुद्रतीरं, तत्कस्य हेतोः, स्वार्थप्रत्यासत्त्यभावात् । न चैतत्सर्वं स्वार्थाविवक्षायां कल्पते । अत एव यत्र प्रमाणान्तरविरुद्धार्था अर्थवादा दृश्यन्ते, यथादित्यो वै यूपो यजमानः प्रस्तर इत्येवमादयः । तत्र

भामती-व्याख्या

जहाँ एक वाक्य का वाक्यान्तर से सम्बन्ध होता है, वहाँ लोक-व्यवहार के आधार पर सिद्धार्थ-बोधकता को सिद्धवत् मान कर प्रत्येक वाक्य अपने विशिष्टार्थ के अवबोधन में पर्यवसित हो जाता है, किन्तु पश्चात् किसी विशेष आकाङ्क्षा को लेकर एक वाक्यार्थ का दूसरे वाक्यार्थ के साथ सम्बन्ध जोड़ा जाता है, जैसे 'वायव्यं श्वेतमालभेत भूतिकामः, वायुर्वै क्षेपिष्ठा देवता वायुमेव स्वेनभागधेयेनोपधावति स एवैनं भूतिं गमयति” ( तै. सं. २।१।१ ) यहाँ “वायव्यमालभेत भूतिकामः”—इतना विधि वाक्य और शेष अर्थवाद वाक्य है। “स्वाध्यायोऽध्येतव्यः” ( तै. आ. २।१५ ) यह विधि वाक्य यदि 'स्वाध्याय' पद से अभिहित अर्थवादादि-घटित सकल वेद-राशि में पुरुषार्थ-पर्यवसायिता अवगमित न करता, तब भूतार्थ-मात्र का प्रतिपादन कर अर्थवाद वाक्य चरितार्थ हो जाते और विधि-वाक्य के साथ एकवाक्यतापन्न नहीं होते । अतः स्वाध्यायाध्ययन-विधि के द्वारा 'किमर्थमिदमर्थवादवाक्यम् ?' इस प्रकार की उत्थापित कैमर्थ्याकांक्षा में अर्थवादवाक्य एक अपने किसी वृत्तान्तान्वाख्यान के माध्यम से वायुदेवताक कर्मादिरूप विधेयार्थ की प्रशंसा कर देते हैं कि 'प्रशस्तमिदं कर्म, तस्मादवश्यं कर्त्तव्यम्' । अर्थवाद वाक्य अपने अभिधेयार्थ का प्रतिपादन करके ही कथित प्राशस्त्य के लक्षक होते हैं, अन्यथा नहीं, जैसा कि वार्तिककार कहते हैं—'अभिधेयाविनाभूते-प्रतीतिर्लक्षणोच्यते' ( तं. वा. पृ. ३५४ ) अत एव 'गङ्गायां घोषः'—यहाँ पर 'गङ्गा' पद अपने प्रवाहरूप अभिधेय ( शक्य ) अर्थ से सम्बन्धित तट का ही लक्षक होता है, समुद्र-तटादि का नहीं, ऐसा क्यों ? इस लिए कि समुद्र-तट के साथ गङ्गा के शक्यार्थ का सम्बन्ध नहीं होता। यह सब कुछ स्वार्थ की अववक्षा करके अर्थवाद वाक्य नहीं कर सकते। अत एव जहाँ अर्थवाद वाक्य प्रमाणान्तर से विरुद्ध अर्थ का अभिधान करते हैं, जैसे—"आदित्यो वै यूपः" (तै. ब्रा. २।१।५ ), "यजमानः प्रस्तरः" ( तै. सं.