भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 444, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ें४२६ [ अ. १ पा. ३ सू. ३३
यादृशं मन्त्रार्थवादयोरिन्द्रादीनां स्वरूपमवगतं न तत्तादृशं शब्दप्रमाणकेन प्रत्याख्यातुं युक्तम् । इतिहासपुराणमपि व्याख्यातेन मार्गेण संभवन्मन्त्रार्थवादमूलत्वात् प्रभवति देवताविग्रहादि साधयितुम् । प्रत्यक्षादिमूलमपि संभवति-भवति ह्यस्माकमप्रत्य- क्षमपि चिरंतनानां प्रत्यक्षम् । तथा च व्यासादयो देवादिभिः प्रत्यक्षं व्यवहरन्तीति स्मर्यते । यस्तु ब्रूयादिदानींतनानामिव पूर्वेषामपि नास्ति देवादिभिर्व्यवहर्तुं सामर्थ्य- मिति, स जगद्वैचित्र्यं प्रतिषेधेत् । इदानीमिव च नान्यदापि सार्वभौमः क्षत्रियोऽ- स्तीति ब्रूयात् । ततश्च राजसूयादिचोदनोपरुन्ध्यात् । इदानीमिव च कालान्तरेऽप्य- व्यवस्थितप्रायान्वर्णश्रमधर्मान्प्रतिजानीते । ततश्च व्यवस्थाविधायि शास्त्रमनर्थकं स्यात् । तस्माद्धर्मोत्कर्षवशाच्चिरंतना देवादिभिः प्रत्यक्षं व्यवजह्रुरिति श्लिष्यते । अपि च स्मरन्ति- 'स्वाध्यायादिष्टदेवतासंप्रयोगः' (यो० सू० २।४४) इत्यादि ।
भामती
समारोपितमेव रूपं देवतायाः मन्त्रार्थवादैरुच्यते । सत्यं, रूपज्ञानमपेक्षते । तच्चान्यतोऽसम्भवान्मन्त्रार्थ- वादेभ्य एव, तस्य तु रूपस्यासति बाधकेऽनुभवारूढं तथाभावं परित्यज्यान्यथात्वमननुभूयमानमसाम्प्रतं कल्पयितुम् । तस्माद्विध्यपेक्षितमन्त्रार्थवादैरन्यपरेरपि देवतारूपं बुद्धावुपनिधीयमानं विधिप्रमाणकमेवेति युक्तम् । स्यादेतत् - विध्यपेक्षायामन्यपरावपि वाक्यादवगतोऽर्थः स्वीक्रियते, तदपेक्षैव तु नास्ति, शब्द- रूपस्य देवताभावात्, तस्य च मानान्तरवेद्यत्वादित्यत आह ॐ न च शब्दमात्रम् इति ॐ । न केवलं मन्त्रार्थवादतो विग्रहसिद्धिरपि त्वितिहासपुराणलोकस्मरणेभ्यो मन्त्रार्थवादमूलेभ्यो वा प्रत्यक्षादि- मूलेभ्यो वेत्याह ॐ इतिहास इति ॐ । ॐ श्लिष्यते ॐ युज्यते । निगदव्याख्यातमन्यत् । तदेवं मन्त्रार्थ-
भामती-व्याख्या
जाता है, उसके लिए देवता-स्वरूप की अपेक्षा होती है। वहाँ यह शङ्का होती है कि अपेक्षित देवता का स्वरूप वस्तुसत् न होकर भी यदि आरोपित मान लिया जाता है, तब भी देवता के स्वरूप का ज्ञान सम्पन्न हो जाता है, अतः वास्तविक देव-स्वरूप की क्या आवश्यकता ?
समाधान-यह ठीक है कि देवता के रूप-ज्ञान की अपेक्षा है, वह ज्ञान अन्य प्रकार से सम्भव न होकर मन्त्र और अर्थवाद वाक्यों से उत्पन्न होता है। मन्त्रादि से प्रकाशित देवता के स्वरूप का जब कोई बाधक प्रमाण उपलब्ध नहीं होता, तब उसे वास्तविक न मान कर आरोपित मानना सर्वथा अनुचित है। इस प्रकार मन्त्र और अर्थवाद वाक्यों के द्वारा बुद्धि में देव-स्वरूप का जो चित्रण किया जाता है, वह विधिप्रमाणक ही है, अर्थवादादि- प्रमाणक नहीं, क्योंकि अर्थवादादि वाक्यों का तात्पर्य कर्म की प्रशंसा में ही होता है, देवता- स्वरूप-प्रकाशन में नहीं।
यह जो "यस्यै देवतायै हविगृहीतं स्यात् तां मनसा ध्यायेत्" (ऐ. ब्रा. ३।८।१)-इस वाक्य में निर्दिष्ट देवता-ध्यान का स्वरूप बताते हुए देवस्वामी ने कहा है-"देवतासम्बन्धिनः शब्दस्यैव ध्येयत्वम्, श्रुतिसमवायात् । आग्नेयम्, ऐन्द्रमित्यादौ श्रुत्यैव देवताप्रतिपादकस्यैव तद्धितेन ध्येयत्वम्, नार्थं (सङ्कर्ष. पृ. २०५) । इससे शब्दात्मक देवता की ही प्रतीति होती है, उसका निराकरण किया जाता है-"न च शब्दमात्रमर्थस्वरूपं सम्भवति, शब्दार्थयो- र्भेदात्"। केवल मन्त्र और अर्थवाद वाक्यों से ही देवता के विग्रहादि की सिद्धि नहीं होती, अपितु इतिहास, पुराण, लोक-प्रसिद्धि से भी होती है-"इतिहास-पुराणमपि व्याख्यातेन मार्गेण सम्भवन्मन्त्रार्थवादमूलत्वात् प्रभवति देवताविग्रहादि साधयितुम्" । "चिरन्तना देवादिभिः प्रत्यक्षं व्यवजह्रुरिति श्लिष्यते"। यहाँ 'श्लिष्यते' का अर्थ है-युज्यते । अर्थात् यह जो प्रसिद्धि है कि व्यासादि महर्षियों में योगज धर्म का इतना उत्कर्ष था कि वे देवगणों