भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 455, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ेंब्रह्मज्ञाने शूद्रानधिकारः ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ४३७
क्षत्रियत्वगतेश्चोत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात् ॥ ३५ ॥
इतश्च न जातिशूद्रो जानश्रुतिः । यत्कारणं प्रकरणनिरूपणेन क्षत्रियत्वमस्योत्तरत्र चैत्ररथेनाभिप्रतारिणा क्षत्रियेण समभिव्याहाराल्लिङ्गादवगम्यते । उत्तरत्र हि संवर्गविद्यावाक्यशेषे चैत्ररथिरभिप्रतारी क्षत्रियः संकीर्त्यते—'अथ ह शौनकं च कापेयमभिप्रतारिणं च काक्षसेनिं परिविष्यमाणौ ब्रह्मचारो बिभिक्षे' ( छा० ४।३।५ ) इति । चैत्ररथित्वं चाभिप्रतारिणः कापेययोगादवगन्तव्यम् । कापेययोगो हि चित्ररथस्यावगतः 'एतेन वै चित्ररथं कापेया अयाजयन्' ( ताण्ड्यब्रा० २०।१२।५ ) इति । समानान्वयानां च प्रायेण समानान्वया याजका भवन्ति । 'तस्माच्चैत्ररथिर्नामैकः क्षत्रपति-
भामती
❀ इतश्च न जातिशूद्रो जानश्रुतिः यत्कारणं ❀ प्रकरणनिरूपणे क्रियमाणे क्षत्रियत्वमस्य जानश्रुतेरवगम्यते । चैत्ररथेन लिङ्गादिति व्याचक्षाणः प्रकरणं निरूपयति ❀ उत्तरत्र ❀ संवर्गविद्यावाक्यशेषे । चैत्ररथेनाभिप्रतारिणा निश्चितक्षत्रियत्वेन समानायां संवर्गविद्यायां समभिव्याहाराल्लिङ्गात् सन्दिग्धक्षत्रियभावो जानश्रुतिः क्षत्रियो निश्चीयते । अथ ह शौनकञ्च कापेयमभिप्रतारिणञ्च काक्षसेनिं सूदेन परिविष्यमाणौ ब्रह्मचारो बिभिक्ष इति प्रसिद्धयाजकत्वेन कापेयेनाभिप्रतारिणो योगः प्रतीयते । ब्रह्मचारिभिक्षया चास्याशूद्रत्वमवगम्यते । नहि जातु ब्रह्मचारो शूद्रान्नं भिक्षते । याजकेन च कापेयेन योगाद्ब्राह्मण्योऽभिप्रतारी । क्षत्रियत्वं चास्य चैत्ररथित्वात् । तस्माच्चैत्ररथिनामैकः क्षत्रपतिरजायतेति वचनात् । चैत्ररथित्वं चास्य कापेयेन याजकेन योगात् । ❀ एतेन वै चित्ररथं कापेया अयाजयन्निति ❀ छन्दोगानां द्विरात्रे श्रूयते । तेन चित्ररथस्य याजकाः कापेयाः । एष चाभिप्रतारो चित्ररथादन्यः सन्नेव
भामती-व्याख्या
अर्थ है—शोचक या शोक-कर्त्ता । श्री रामानुजाचार्य ने यही व्युत्पत्ति अपनाई है, किन्तु सूत्रकार का आशय वैसा नहीं प्रतीत होता, क्योंकि 'तदाद्रवण' शब्द के द्वारा जो 'शुचाद्रवण' सूचित किया गया है, उसके अनुसार 'तमाद्रवणम्' और 'तेनाद्रवणम्'—ये दो प्रकार सम्भव है । 'तेन'—यह तृतीया कर्त्ता और करण में हो सकती है, इस प्रकार सब तीन रूप सम्पन्न होते हैं—(१) शोकमादुद्राव ( प्राप्तवान् ) जानश्रुतिः, (२) शुचा कर्जा दुद्रुवे ( प्राप्तः) जानश्रुतिः और (३) शुचा करणेन रैकवं दुद्राव ( प्राप्तवान् ) जानश्रुतिः । अर्थात् शोककर्मक, या शोककर्त्तक अथवा शोककरणक आद्रवण के निमित्त से जानश्रुति को शूद्र कह दिया गया है ]। यहाँ कर्म कारक प्रथम प्रकार में शोक, द्वितीय प्रकार में जानश्रुति और तृतीय प्रकार में रैकव है, अतः 'तं प्रति'—इस अर्थ के द्योतक 'तत्' पद के द्वारा इन्हीं तीनों का ग्रहण किया गया है ॥ ३४ ॥
इस कारण से भी जानश्रुति जातितः शूद्र नहीं सिद्ध होता, कि प्रकरण के आधार पर जानश्रुति में चित्ररथ के समभिव्याहार से क्षत्रियत्व सिद्ध होता है । संवर्ग-विद्या के अन्त में प्रसङ्ग आया है कि—"अथ ह शौनकं च कापेयमभिप्रतारिणं च काक्षसेनिं परिविष्यमाणौ ब्रह्मचारी विभिक्षे" (छां. ४।३।५ ) अर्थात् जब शौनक-पुत्र कापेय और कक्षसेन के पुत्र अभिप्रतारी ये दोनों एक साथ भोजन करने बैठे थे, उनके लिए अन्न परोसा जा रहा था, तब एक ब्रह्मचारी ने भिक्षा माँगी । अभिप्रतारी चैत्ररथ के वंश का था, "एतेन वै चित्ररथं कापेया अयाजयन्" (ताण्ड्य. ब्रा. २०।१२।५) । अर्थात् इस द्विरात्र यज्ञ का कापेय गणों ने चैत्ररथ से अनुष्ठान कराया । कापेय याजक और चैत्ररथ यजमान था । यहाँ यह ध्यान देने की बात है कि कोई ब्रह्मचारी शूद्र से भिक्षा नहीं माँग सकता, अभिप्रतारी क्षत्रिय था, क्योंकि उसके लिए कहा गया है—"तस्माच्चैत्ररथी नामैकः क्षत्रपतिरजायत" । अभिप्रतारी चैत्ररथी