भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 461, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ें| ज्योतिःशब्दं ब्रह्मः ] | हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् | ४४३ |
|---|
परमात्मानमभिधाय 'अतोऽन्यदार्तम्' (बृ० ३।४) इति वाय्वादेरार्तत्वाभिधानात् । प्रकरणादप्यत्र परमात्मनिश्चयः, 'अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात् । अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वद' (का० १।२।१४) इति परमात्मनः पृष्टत्वात् ॥ ३९ ॥
( ११ ज्योतिरधिकरणम् । सू० ४० )
ज्योतिर्दर्शनात् ॥ ४० ॥
'एष संप्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभि- निष्पद्यते' (छा० ८।१२।३) इति श्रूयते । तत्र संशय्यते—किं ज्योतिःशब्दं चक्षुर्विषय- तमोऽपहं तेजः, किंवा परं ब्रह्मेति । किं तावत्प्राप्तम् ? प्रसिद्धमेव तेजो ज्योतिःशब्द- मिति । कुतः ? तत्र ज्योतिःशब्दस्य रूढत्वात् । 'ज्योतिश्चरणाभिधानात्' (ब्र० सू० १।१।२४) इत्यत्र हि प्रकरणाज्ज्योतिःशब्दः स्वार्थं परित्यज्य ब्रह्मणि वर्तते । न चेह तद्वत्किंचित्स्वार्थपरित्यागे कारणं दृश्यते । तथा च नाडीखण्डे—'अथ यत्रैतदस्माच्छ-
भामती
तच्च तत्रैव प्रकरणान्तरकरणेन हेतुना । न केवलमपमृत्या तदापेक्षमपि तु परमात्मानमभिधायातोऽन्य- दार्तमिति वाय्वादेरार्तत्वाभिधानात् । नह्यार्त्तोऽभ्यासादमर्त्तो भवतीति भावः ॥ ३९ ॥
अत्र हि ज्योतिःशब्दस्य तेजसि मुख्यत्वाद् ब्रह्मणि जघन्यत्वात् प्रकरणाच्च श्रुतेर्बलीयस्त्वात् पूर्ववच्छ्रुतिसङ्कोचस्य चात्राभावात् , प्रत्युत ब्रह्मज्योतिःपक्षे क्त्वाश्रुतेः पूर्वकालार्थायाः पीडनप्रसङ्गात् । समुत्थानश्रुतेश्च तेज एव ज्योतिः । तथाहि—समुत्थानमुद्गमनमुच्यते, न तु विवेकविज्ञानम् । उद्गमनञ्च
भामती-व्याख्या
विज्ञान से अमृतत्व की प्राप्ति बताई है, वह अमृतत्व आपेक्षिक [ मनुष्य-लोक की अपेक्षा वायु-लोक का चिरस्थायित्व मात्र ] है, वायु-विज्ञान से केवल अपमृत्यु पर विजय-प्राप्ति का उल्लेख है, परम मृत्यु पर विजय नहीं, क्योंकि वहीं पर प्रकरणान्तररूप करण (हेतु) के द्वारा परमात्मा का अभिधान करके वाय्वादि के आर्तत्व (मृतत्व या नश्वरत्व) का अभिधान किया गया है—"अतोऽन्यदार्तम्" (बृह. उ. ३।४)। ऐसा कभी सम्भव नहीं कि आर्त (मृत) पदार्थ उपास्यमान (अभ्यस्यमान) होकर अमृत बन जाय ॥ ३९ ॥
विषय—"एष सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात् समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणा- भिनिष्पद्यते" (छां. ८।१२।३) यहाँ ज्योतिःशब्द विचारणीय है ।
संशय—उक्त श्रुति-वाक्य में 'ज्योतिः' पद के द्वारा भौतिक तेज विवक्षित है ? अथवा पर ब्रह्म ?
पूर्वपक्ष—जोतिःशब्द भौतिक तेज में रूढ या मुख्य और ब्रह्म में गौण माना जाता है, अतः निरपेक्ष शब्दरूप श्रुति प्रमाण से भौतिक तेज और प्रकरण प्रमाण से ब्रह्म विवक्षित प्रतीत होता है । प्रकरण प्रमाण से श्रुति-प्रमाण प्रबल होता है, अतः पूर्वाधिकरण के समान यहाँ श्रुति का संकोच सम्भव नहीं, प्रत्युत ब्रह्मरूप ज्योति का ग्रहण करने पर 'उपसम्पद्य'— यहाँ पूर्वकालार्थक 'क्त्वा' प्रत्यय बाधित हो जाता है, क्योंकि ब्रह्म ज्योति की प्राप्ति के अनन्तर अन्य कोई क्रिया होती ही नहीं, किन्तु आदित्यादि ज्योति (अचिरादि मार्ग) के द्वारा ब्रह्मलोकादि की प्राप्ति के अनन्तर मुक्ति का लाभ होता है ।