भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 465, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 465

आकाशशब्दं ब्रह्म ] | हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् | ४४७

पुरुषः' ( छा० ८।१२।३ ) इति च विशेषाणात् । यत्तूक्तं मुमुक्षोरादित्यप्राप्तिरभिहितेति । नासावात्यन्तिको मोक्षो गत्युत्क्रान्तिसंबन्धात् । न ह्यात्यन्तिके मोक्षे गत्युत्क्रान्ती स्त इति वक्ष्यामः ॥ ४० ॥


( १२ अर्थान्तरत्वव्यपदेशाधिकरणम् । सू० ४१ )

आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् ॥ ४१ ॥

'आकाशो वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिता ते यदन्तरा तद् ब्रह्म तदमृतं स आत्मा' ( छा० ८।१४।१ ) इति श्रूयते । तत्किमाकाशशब्दं परं ब्रह्म, किंवा प्रसिद्धमेव भूताका-


भामती

प्रकरणानुरोधाद्रूढिमपि पूर्वकालतामपि परित्यज्य प्रकरणानुगुण्येन ज्योतिः परं ब्रह्म प्रतीयते । यत् तूक्तं मुमुक्षोरादित्यप्राप्तिरभिहितेति, नासावात्यन्तिको मोक्षः, किन्तु कार्यब्रह्मलोकप्राप्तिः । न च क्रममुक्त्यभिप्रायं स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत इति वचनं, नह्येतत् प्रकरणोक्तब्रह्मतत्त्वविदुषो गत्युत्क्रान्ती स्तः । तथा च श्रुतिः—'न तस्मात् प्राणा उत्क्रामन्ति अत्रैव समवनीयन्ते' इति । न च तद्वारेण क्रममुक्तिः । अर्चिरादिमार्गस्य हि कार्यब्रह्मलोकप्रापकत्वं न तु ब्रह्मभूयहेतुभावः, जीवस्य तु निरुपाधिनित्यशुद्धबुद्धब्रह्मभावसाक्षात्कारहेतुके मोक्षे कृतमर्चिरादिमार्गेण कार्यब्रह्मलोकप्राप्त्या ? अत्रापि ब्रह्मविदस्तदुपपत्तेः । तस्मान्न ज्योतिरादित्यमुपसम्पद्य सम्प्रसादस्य जीवस्य स्वेन रूपेण पारमार्थिकेन ब्रह्मणाऽभिनिष्पत्तिराक्षसीति श्रुतेरत्रापि क्लेशः । अपि च परं ज्योतिः स उत्तमः पुरुष इतीहैवोपरिष्टाद्विशेषणात्तेजसो व्यावृत्त्येतुषष्ठविषयत्वेनावस्थापनाज्ज्योतिष्पवस्य परमेव ब्रह्म ज्योतिः न तु तेज इति सिद्धम् ॥ ४० ॥


भामती-व्याख्या

भाष्य में जो कहा गया है कि “अथ यत्रैतस्माच्छरीरादुत्क्रामति, अथैतैरेव रश्मिभिरूर्ध्वमाक्रमते” ( छां, ८।६।५ ) इति मुमुक्षोरादित्यप्राप्तिरभिहिता”। वह अत्यन्तिक मोक्ष नहीं, अपितु हिरण्यगर्भ-लोक-प्राप्तिमात्र है। प्रकृत वाक्य का अभिप्राय क्रम-मुक्ति में नहीं माना जा सकता, क्योंकि ‘स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते’—इस वाक्य का स्वारस्य क्रम-मुक्ति में सम्भव नहीं। प्राकरणिक ब्रह्मतत्त्व के वेत्ता पुरुष की न शरीर से उत्क्रान्ति होती है और न लोकान्तर में गति, क्योंकि श्रुति स्पष्ट कहती है—“न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति अत्रैव समवनीयन्ते” ( बृह. उ. ४।४।६ ) । अर्चिरादि मार्ग के द्वारा क्रम-मुक्ति होती है—ऐसा नहीं कह सकते, क्योंकि अर्चिरादि मार्ग केवल हिरण्यगर्भ के लोक का ही प्रापक होता है, ब्रह्मरूपतापत्ति का जनक नहीं होता। जीव को तो नित्य, शुद्ध, बुद्ध ब्रह्म तत्त्व का साक्षात्कार कर लेने पर अर्चिरादि मार्ग से कार्य ब्रह्म-लोक-प्राप्ति की क्या आवश्यकता ? ब्रह्म-साक्षात्कार से ही परम मोक्ष की प्राप्ति हो जाती है। कार्य ब्रह्म के लोक में भी ब्रह्मवेत्ता ही मुक्त होता है। फलतः 'आदित्यरूप ज्योति को प्राप्त होकर यह सम्प्रसाद ( जीव ) ब्रह्मरूपेण अभिनिष्पन्न होता है'—ऐसा मानना समुचित नहीं, क्योंकि वहाँ भी श्रुति की अनुपपन्नता बनी ही है। दूसरी बात यह भी है कि ‘परं ज्योतिः’, ‘स उत्तमः पुरुषः’—ऐसे विशेषणों के द्वारा भौतिक ज्योति की व्यावृत्ति करके ब्रह्म ज्योति का ही निरूपण आगे किया जा रहा है, अतः यहाँ पर ब्रह्म ही विवक्षित ज्योति है, भौतिक तेज नहीं ॥ ४० ॥


विषय—“आकाशो वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिता, ते यदन्तरा तद् ब्रह्म तदमृतं स आत्मा” ( छां. ८।१४।१ ) इस श्रुति में ‘आकाश’ शब्द विचारणीय है।