भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 476, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ें| ४५८ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. ४ सू. १ |
|---|
तैश्चेन्द्रियादिभिरसंयतैः संसारमधिगच्छति । संयतैस्त्वध्वनः पारं तद्विष्णोः परमं पदमाप्नोतीति दर्शयित्वा, किं तदध्वनः विष्णोः परमं पदमित्यस्यामाकाङ्क्षायां, तेभ्य एव प्रकृतेभ्य इन्द्रियादिभ्यः परत्वेन परमात्मानमध्वनः पारं विष्णोः परमं पदं दर्शयति— ‘इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः। मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान्परः ॥ महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः । पुरुषान्न परं किंचित् सा काष्ठा सा परा गतिः॥’ (का० १।३।१०,११) इति । तत्र य एवेन्द्रियादयः पूर्वस्यां रथरूपककल्पनायामश्वादिभावेन प्रकृतास्त एवेह परिगृह्यन्ते प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रियापरिहाराय । तत्रेन्द्रियमनोबुद्धयस्तावत्पूर्वत्रेह च समानशब्दा एव । अर्था ये शब्दादयो विषया इन्द्रियहयगोचरत्वेन निर्दिष्टास्तेषां चेन्द्रियेभ्यः परत्वम्, ‘इन्द्रियाणां ग्रहत्वं विषयाणामतिग्रहत्वम्’
भामती
इन्द्रियार्थमनःसन्निकर्षेण ह्यात्मा गन्धादीनां भोक्ता । प्रधानस्याकांक्षावतो वचनं प्रकरणमिति गन्तव्यं विष्णोः परमं पदं प्रधानमिति तदाकांक्षावतारयति ॐ तैश्चेन्द्रियादिभिरसंयतैरिति ॐ । असंयमाभिधानं व्यतिरेकमुखेन संयमावदातीकरणम् । परशब्दः श्रेष्ठवचनः ।
नन्वान्तरत्वेन यदि श्रेष्ठत्वं तदेन्द्रियाणामेव बाह्येभ्यो गन्धादिभ्यः श्रेष्ठत्वं स्यादित्यत आह ॐ अर्था ये शब्दादय इति ॐ । नान्तरत्वेन श्रेष्ठत्वमपि तु प्रधानतया, तच्च विवक्षाधीनम् , ग्रहेभ्यश्चेन्द्रियेभ्योऽतिग्रहतयाऽर्थानां प्राधान्यं श्रुत्या विवक्षितमितीन्द्रियेभ्योऽर्थानां प्राधान्यात् परत्वं भवति । प्राणजिह्वावाक्चक्षुःश्रोत्रमनोहस्तत्वचो हीन्द्रियाणि श्रुत्याऽष्टौ ग्रहा उक्ताः । गृह्णन्ति वशीकुर्वन्ति खल्वेतानि
भामती-व्याख्या
कथित परम पद के विषय में आकांक्षा होती है कि ‘कथं तदधिगम्यते ? उसका उत्तर भाष्यकार ने दिया है—‘‘तैश्चेन्द्रियादिभिरसंयतैः संसारमधिगच्छति, संयतैस्त्वध्वनः पारं तद्विष्णोः परमं पदमाप्नोति’’। ‘इन्द्रियसंयममत्त्वे परमपदप्राप्तिसत्त्वम्’—इस प्रकार अन्वय-सिद्ध संयमगत परमपद-प्राप्ति की हेतुता को विमल (अव्यभिचरित) सिद्ध करने के लिए ‘‘असंयतेन्द्रियैः संसारमधिगच्छति’’—ऐसा व्यतिरेकोपन्यास किया गया है।
‘‘इन्द्रियेभ्यः परा अर्थाः’’—यहाँ ‘पर’ शब्द श्रेष्ठता का वाचक है, बाह्य पदार्थों की अपेक्षा आन्तरिक पदार्थों की श्रेष्ठता सहज-सिद्ध है, अतः गन्धादि बाह्य विषयों की अपेक्षा घ्राणादि इन्द्रियों को श्रेष्ठ या पर न कह कर ‘‘इन्द्रियेभ्यः पराः अर्थाः’’—ऐसा क्यों कहा गया ? इस प्रश्न का उत्तर है—‘‘अर्था ये शब्दादय इत्यादि’’। आशय यह है कि यहाँ बाह्य की अपेक्षा आन्तरिक पदार्थ की श्रेष्ठता विवक्षित नहीं, किन्तु अप्रधान पदार्थ की अपेक्षा प्रधान पदार्थ की परता (श्रेष्ठता) श्रुति-सम्मत है। गुण-प्रधानभाव नियत नहीं, अपितु विवक्षा के अधीन होता है [जैसे कि ग्रह और अतिग्रह का प्रसङ्ग उठाते हुए कहा गया है—‘‘कति ग्रहाः कति अतिग्रहा इति । अष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहा इति । ये तेऽष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहाः, कतमे ते इति । (१) प्राणो वै ग्रहः सोऽपानेनातिग्राहेण गृहीतः, (२) वाग्वै ग्रहः स नाम्नातिग्राहेण गृहीतः, (३) जिह्वा वै ग्रहः, स रसेनातिग्राहेण गृहीतः, (४) चक्षुर्वै ग्रहः स रूपेणातिग्राहेण गृहीतः, (५) श्रोत्रं वै ग्रहः, स शब्देनातिग्राहेण गृहीतः, (६) मनो वै ग्रहः, स कामेनातिग्राहेण गृहीतः, (७) हस्तो वै ग्रहः, स कर्मणातिग्राहेण गृहीतः, (८) त्वग्वै ग्रहः, स स्पर्शनातिग्राहेण गृहीतः (बृह. उ. ३।२।१-९) । यहाँ ‘प्राण’ पद से घ्राण और ‘अपान’ पद से गन्ध का ग्रहण किया गया है, इस प्रकार घ्राणादि आठ इन्द्रियों को ग्रह और गन्धादि आठ विषयों को अतिग्रह कहा गया है। ‘ग्रह’ का अर्थ है—ग्राहक (आकर्षक या बन्धन)। घ्राणादि इन्द्रियों में जीव की आसक्ति इसी लिए है कि वह गन्धादि विषयों का उपभोग