भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 495, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 495

अजाशब्दस्य मायापरत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ४७७

समर्थयितुमुत्सहते, सर्वत्रापि यया कयाचित्कल्पनयाऽजातत्वादिसंपादनोपपत्तेः सांख्य- वाद एवेहाभिप्रेत इति विशेषावधारणकारणाभावात् । चमसवत् । यथा हि 'अर्वा- ग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्नः' (बृ० २।२।३) इत्यस्मिन्मन्त्रे स्वातन्त्र्येणायं नामासौ चमसोऽभिप्रेत इति न शक्यते निरूपयितुम् । सर्वत्रापि यथाकथंचिदवर्वाग्बिलत्वादि- कल्पनोपपत्तेः । एवमिहाप्यविशेषः 'अजामेकाम्' इत्यस्य मन्त्रस्य । नास्मिन्मन्त्रे प्रधानमेवाजाऽभिप्रेतेति शक्यते नियन्तुम् ॥ ८ ॥

तत्र तु 'इदं तच्छिर एष ह्यर्वाग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्नः' इति वाक्यशेषाच्चमस- विशेषप्रतिपत्तिर्भवति । इह पुनः केयमजा प्रतिपत्तव्येति ? अत्र ब्रूमः—

ज्योतिरुपक्रमा तु तथा ह्यधीयत एके ॥ ९ ॥

परमेश्वरादुत्पन्ना ज्योतिःप्रमुखा तेजोजन्नलक्षणा चतुर्विधस्य भूतग्रामस्य प्रकृतिभूतेयमजा प्रतिपत्तव्या । तुशब्दोऽवधारणार्थः । भूतत्रयलक्षणैवेयमजा विज्ञेया, न गुणत्रयलक्षणा । कस्मात् ? तथा ह्येके शाखिनस्तेजोजन्नानां परमेश्वरादुत्पत्तिमा- म्नाय तेषामेव रोहितादिरूपतामामनन्ति—'यदग्ने रोहितं रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुक्लं

भामती

भेदप्रतिपादनपरमपि तु सिद्धमात्मभेदमनूद्य बन्धमोक्षौ प्रतिपादयतीति । स चानूदितो भेदः — 'एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा' इत्यादिश्रुतिभिरात्मैकत्वप्रतिपादनपराभिविरोधात्काल्पनिकोधवतिष्ठते । तथा च न सांख्यप्रक्रियायाः प्रत्यभिज्ञानमित्यजावाक्यं चमसवाक्यवदरिप्लवमानं न स्वतन्त्रप्रधाननिश्चयाय पर्याप्तं, तदिदमुक्तं सूत्रकृता — “चमसवदविशेषादिति” ॥ ८ ॥ उत्तरसूत्रमवतारयितुं शङ्कते ॐतत्र त्विदं तच्छिर इतिॐ । सूत्रमवतारयति ॐ अत्र ब्रूमः ॐ। सर्वशाखाप्रत्ययमेकं ब्रह्मेति स्थितौ शाखान्तरोक्तरोहितादिगुणयोगिनी तेजोजन्नलक्षणा जरायुजाण्डजस्वेद- जोद्भिज्जचतुर्विधभूतग्रामप्रकृतिभूतेयमजा प्रतिपत्तव्या । रोहितशुक्लकृष्णमिति रोहितादिरूपतया तस्या

भामती-व्याख्या

आत्मनानात्व "एको देवः सर्वभूतेषु गूढः" (श्वेता. ६।११) इत्यादि आत्मैकत्व-प्रतिपादक श्रुति-वाक्यों से बाधित होकर काल्पनिक मात्र रह जाता है। फलतः उक्त श्रुति में सांख्य- प्रक्रिया का प्रत्यभिज्ञान सम्भव नहीं, अतः अजा-घटित वाक्य चमस-घटित वाक्य के समान अनिश्चिताार्थक होने के कारण स्वतन्त्र प्रकृतिवाद का निर्णायक नहीं हो सकता, सूत्रकार यही कर रहे हैं—“चमसवदविशेषात्” ॥ ८ ॥ उत्तरभावी सूत्र का अवतरण प्रस्तुत करने के लिए सन्देह किया जाता है—“तत्र त्विदं तच्छिर एव ह्यर्वाग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्नः”। अर्थात् दृष्टान्त-स्थल पर वाक्य-शेष के द्वारा शिरःकपालरूप चमस-विशेष का निश्चय किया जाता है, किन्तु उक्त श्रुति में 'अजा' पद वेदान्त-सम्मत विशेष अर्थ का समर्पक क्योंकर होगा ? उक्त सन्देह के समाधान में उत्तरभावी सूत्र को अवतरित किया जाता है—“अत्र ब्रूमः”। दार्शन्तिक-स्थल पर निर्णायक "यदग्ने रोहितं रूपम्" (छां. ६।४।१) यह वाक्यशेष यद्यपि अन्य शाखा का है, तथापि शाखान्तराधि- करण में कहा गया है—“एकं वा संयोगरूपचोदनाख्याविशेषात्” (जै. सू. २।४।२९) अर्थात् विभिन्न शाखाओं के समान-प्रकरण-पठित वाक्यों की एकवाक्यता में किसी प्रकार का व्यवधान नहीं माना जाता। प्रकृत में सभी शाखाओं का मुख्य प्रतिपाद्य ब्रह्म वस्तु है। उसी की एक लोहितादि गुण-योगिनी, तेजोजलान्नस्वरूप, जरायुज, अण्डज, स्वेदज और उद्भिज्ज नाम के चतुर्विध प्राणियों की जननी ज्योति (माया शक्ति) यहाँ अभिहित है—