भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 523, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 523

बालाकिसंवादे ब्रह्मवादः ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ५०५

'प्राणबन्धनं हि सोम्य मनः' ( छा० ६।८।२ ) इत्यत्र । जीवलिङ्गमप्युपक्रमोपसंहार- योर्ब्रह्मविषयत्वादभेदाभिप्रायेण योजयितव्यम् ॥ १७॥

अन्यार्थं तु जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपि चैवमेके ॥१८॥

अपि च नैवात्र विवदितव्यम्—जीवप्रधानं वेदं वाक्यं स्याद्, ब्रह्मप्रधानं वेति । यतोऽन्यार्थं जीवपरामर्शं ब्रह्मप्रतिपत्त्यर्थमस्मिन् वाक्ये जैमिनिराचार्यो मन्यते । कस्मात् ? प्रश्नव्याख्यानाभ्याम् । प्रश्नस्तावत्सुप्तपुरुषप्रतिबोधनेन प्राणादिव्यतिरिक्ते जीवे प्रतिबोधिते पुनर्जीवव्यतिरिक्तविषयो दृश्यते—'क्वैक एतद्बालाके पुरुषोऽशयिष्ट क्व वा एतदभूत्कुत एतदागात्' ( कौ० ब्रा० ४।१९ ) इति । प्रतिवचनमपि 'यदा सुप्तः स्वप्नं न कंचन पश्यत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति' इत्यादि 'एतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः' ( कौ० ब्रा० ४।२० ) इति च । सुषुप्तिकाले च परेण ब्रह्मणा जीव एकतां गच्छति । परस्माच्च ब्रह्मणः प्राणादिकं जगज्जायत इति वेदान्तमर्यादा । तस्माद्यत्रास्य जीवस्य निःसंबोधतास्वच्छतारूपः स्वाप उपाधिजनितविशेषविज्ञानरहितं स्वरूपं, यतस्तद्विभ्रंशरूपमागमनं, सोऽत्र

भामती

ननु प्राण एवैकधा भवतीत्यादिकादपि वाक्याज्जीवातिरिक्तः कुतः प्रतीयत इत्यतो वाक्यान्तरं पठति ॐ एतस्मादात्मनः प्राणः इति ॐ । अपि च सर्ववेदान्तसिद्धमेतदित्याह ॐ सुषुप्तिकाले च इति ॐ । वेदान्तप्रक्रियायामेवोपपत्तिमपसंहारव्याजेनाह ॐ तस्माद्यत्रास्य ॐ । आत्मनो यतो निःसम्बोधस्तः स्वच्छ- तारूपमिव रूपमस्येति स्वच्छतारूपो न तु स्वच्छतैव लयविक्षेपसंस्कारयोस्तत्र भावात् समुद्राचरद्वृत्ति- विक्षेपाभावमात्रेणोपमानम् । एतदेव विभजते ॐ उपाधिभिः ॐ अन्तःकरणविधिः । ॐ जनितं ॐ यद्विशेष- विज्ञानं घटपटादिविज्ञानं तद्रहितं स्वरूपमात्मनः, यदि विज्ञानमित्येवोच्येत ततस्तदविशिष्टमनवच्छिन्नं सद्ब्रह्मैव स्यात्तच्च नित्यमिति नोपाधिजनितं नापि तद्रहितं स्वरूपं ब्रह्मस्वभावस्याग्रहाणात् । अत उक्तं ॐविशेषेतिॐ । यदा तु लयलक्षणाविद्योपबृंहितो विक्षेपसंस्कारः समुदाचरति तदा विशेषविज्ञानोत्पादात्

भामती-व्याख्या

आचार्य जैमिनि ने जो कहा है कि प्राणादि का संकीर्तन ब्रह्म की प्रतिपत्ति के लिए है, वहाँ शङ्का होती है कि "प्राणे एवैकधा भवति"—यह वाक्य 'प्राण' शब्द के द्वारा हिरण्यगर्भसंज्ञक जीव का अभिधान करता है, अतः इस वाक्य के द्वारा जीव से अतिरिक्त ब्रह्म की प्रतिपत्ति क्योंकर होगी ? इस शङ्का का समाधान करते हुए भाष्यकार प्राण-घटित वाक्यान्तर प्रस्तुत करते हैं—"एतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते" ( कौ० ब्रा० ४।२० ) यहाँ पर 'आत्मा' शब्द ब्रह्म तत्त्व का वाचक है, वह जिस प्राण का विप्रतिष्ठापक है, उसका ज्ञान प्राण के द्वारा क्यों न होगा ? दूसरी बात यह भी है कि यह तो सर्व वेदान्त- सिद्ध है कि सुषुप्ति-काल में जीव ब्रह्म के साथ एकतापन्न हो जाता है और पर ब्रह्म से ही प्राणादि प्रपञ्च उत्पन्न होता है, अतः जिस ब्रह्म में यह जीव सो जाता है, अर्थात् घटादि विषय-विशेषरूप मल से रहित, अत एव स्वच्छ स्वरूप में आविर्भूत होता है और उस स्वापा- वस्था की निवृत्ति होने पर जीव फिर सोपाधिक विज्ञानावस्थारूप जागरण में आता है, वही स्वच्छ ब्रह्म वेदनीय है। यहाँ भाष्यकार 'विशेष विज्ञान'—ऐसा न कह कर यदि केवल 'विज्ञान' पद का प्रयोग करते, तब ब्रह्मरूप विज्ञान का ग्रहण होता । स्वापावस्था को यदि ब्रह्मरूप माना जाता है, तब नित्यस्वरूप ब्रह्म की निवृत्ति न होने से जागरण सम्भव न होता, अतः भाष्यकार ने कहा—"विशेषविज्ञानरहितम्"। जब कि लयावस्थारूप अविद्या से उपोद्वलित विक्षेप-संस्कार उद्भूत होते हैं, तब विशेष विज्ञानात्मक जागरण होता है।

६४