भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 542, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ें| ५२४ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. ४ सू. २३ |
|---|
( ७ प्रकृत्यधिकरणम् । सू० २३-२७ )
प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् ॥ २३ ॥
यथाभ्युदयहेतुत्वाद्धर्मो जिज्ञास्यः, एवं निःश्रेयसहेतुत्वाद् ब्रह्म जिज्ञास्यमित्युक्तम् । ब्रह्म च 'जन्माद्यस्य यतः' ( ब्र० १।१।२ ) इति लक्षितम् । तच्च लक्षणं घटरुचकादीनां मृत्सुवर्णादिवत्प्रकृतित्वे कुलालसुवर्णकारादिवन्निमित्तत्वे च समानमित्यतो भवति विमर्शः- किमात्मकं पुनर्ब्रह्मणः कारणत्वं स्यादिति ? तत्र निमित्तकारणमेव तावत्केवलं स्यादिति प्रतिभाति । कस्मात् ? ईक्षापूर्वककर्तृत्वश्रवणात् । ईक्षापूर्वकं हि ब्रह्मणः कर्तृत्वमवगम्यते 'स ईक्षांचक्रे' (प्र० ६।३ )
भामती
यदर्थमिदमारभ्यत इति शङ्कां निराकर्तुं सङ्गतिं दर्शयन् अवशेषमाह ॐ यथाभ्युदय इति ॐ । अत्र च लक्षणेन सङ्गतिमुक्त्वा लक्षणेनास्याधिकरणस्य सङ्गतिरुक्ता । एतदुक्तं भवति — सत्यं जगत्कारणे ब्रह्मणि वेदान्तानामुक्तः समन्वयस्तत्र कारणभावस्योभयथा दर्शनाज्जगत्कारणत्वं ब्रह्मणः किं निमित्तत्वेनैव, उतोपादानत्वेनापि ? तत्र यदि प्रथमः पक्षस्तत उपादानकारणानुसरणे सांख्यस्मृतिसिद्धं प्रधानमप्युपेयम् । तथा च जन्माद्यस्य यत इति ब्रह्मलक्षणमसाधु, अतिव्याप्तेः, प्रधानेऽपि गतत्वात् । असम्भवाद्वा । यदि तूत्तरः पक्षस्ततो नातिव्याप्तिर्नाव्याप्तिरिति साधु लक्षणम् । सोऽयमवशेषः । तत्र —
ईक्षापूर्वककर्तृत्वं प्रभुत्वमसरूपता ।
निमित्तकारणेष्वेव नोपादानेषु कर्हिचित् ॥
तदिदमाह ॐ तत्र निमित्तकारणमेव तावद् इति ॐ । आगमस्य कारणमात्रे पर्यवसानादनुमानस्य
भामती-व्याख्या
सङ्गति दिखाते हुए शेष विचारणीय प्रस्तुत करते हैं— "यथाभ्युदयहेतुत्वाद् धर्मो जिज्ञास्य इत्यादि"। यहाँ ब्रह्म-लक्षण की संगति दिलाकर भाष्यकार ने लक्षण-सूत्र के साथ इस अधिकरण की संगति प्रदर्शित की है। आशय यह है कि जगत् के कारणीभूत ब्रह्म में वेदान्त-वाक्यों का समन्वय प्रदर्शित किया गया। कारणता दो प्रकार की देखी जाती है— (१) निमित्तकारणता और उपादानकारणता। ब्रह्म में जगत् की कौन-सी कारणता विवक्षित है? यदि निमित्तकारणता-पक्ष का ग्रहण किया जाता है, तब उपादान कारण किसी और पदार्थ को मानना होगा, फलतः सांख्य-दर्शन-सिद्ध प्रधान (प्रकृति) तत्त्व को स्वीकार करना होगा, तब "जन्माद्यस्य यतः"— यह ब्रह्म का लक्षण सदोष हो जाता है, क्योंकि सांख्य-सम्मत प्रकृति में उक्त लक्षण की अतिव्याप्ति हो जाती है अथवा उपादानत्वरूप लक्षण ब्रह्म में न घटने से असम्भव दोष है। यदि द्वितीय पक्ष [उपादानकारणता भी अर्थात् ब्रह्म में उभयविध कारणत्व) माना जाता है, तब तो न अतिव्याप्ति होती है और न अव्याप्ति, अतः उक्त लक्षण निर्दोष है। यही शेष विचारणीय है, जिसके लिए इस अधिकरण की आवश्यकता है।
पूर्वपक्ष —
ईक्षापूर्वककर्तृत्वं प्रभुत्वमसरूपता ।
निमित्तकारणेष्वेव नोपादानेषु कर्हिचित् ॥
यही भाष्यकार ने कहा है— "तत्र निमित्तकारणमेव तावत् केवलं स्यात्"। औपनिषद वाक्यों का तो सामान्य कारणता में पर्यवसान होता है। अनुमान प्रमाण जो 'ईश्वरो जगतो निमित्तकारणम्, ईक्षणपूर्वककर्तृत्वात् कुलालवत्। प्रभुत्वाद् राजवत्'। 'ईश्वरो न जगत उपादानम्, कार्यविरूपत्वात्, कुलालादिवत्'— इस प्रकार निमित्तकारणता का नियमन करते हैं, उनका उक्त औपनिषद वाक्य किसी प्रकार का विरोध नहीं करते, प्रत्युत समर्थन करते