भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 542, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 542
५२४ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. १ पा. ४ सू. २३

( ७ प्रकृत्यधिकरणम् । सू० २३-२७ )

प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् ॥ २३ ॥

यथाभ्युदयहेतुत्वाद्धर्मो जिज्ञास्यः, एवं निःश्रेयसहेतुत्वाद् ब्रह्म जिज्ञास्यमित्युक्तम् । ब्रह्म च 'जन्माद्यस्य यतः' ( ब्र० १।१।२ ) इति लक्षितम् । तच्च लक्षणं घटरुचकादीनां मृत्सुवर्णादिवत्प्रकृतित्वे कुलालसुवर्णकारादिवन्निमित्तत्वे च समानमित्यतो भवति विमर्शः- किमात्मकं पुनर्ब्रह्मणः कारणत्वं स्यादिति ? तत्र निमित्तकारणमेव तावत्केवलं स्यादिति प्रतिभाति । कस्मात् ? ईक्षापूर्वककर्तृत्वश्रवणात् । ईक्षापूर्वकं हि ब्रह्मणः कर्तृत्वमवगम्यते 'स ईक्षांचक्रे' (प्र० ६।३ )


भामती

यदर्थमिदमारभ्यत इति शङ्कां निराकर्तुं सङ्गतिं दर्शयन् अवशेषमाह ॐ यथाभ्युदय इति ॐ । अत्र च लक्षणेन सङ्गतिमुक्त्वा लक्षणेनास्याधिकरणस्य सङ्गतिरुक्ता । एतदुक्तं भवति — सत्यं जगत्कारणे ब्रह्मणि वेदान्तानामुक्तः समन्वयस्तत्र कारणभावस्योभयथा दर्शनाज्जगत्कारणत्वं ब्रह्मणः किं निमित्तत्वेनैव, उतोपादानत्वेनापि ? तत्र यदि प्रथमः पक्षस्तत उपादानकारणानुसरणे सांख्यस्मृतिसिद्धं प्रधानमप्युपेयम् । तथा च जन्माद्यस्य यत इति ब्रह्मलक्षणमसाधु, अतिव्याप्तेः, प्रधानेऽपि गतत्वात् । असम्भवाद्वा । यदि तूत्तरः पक्षस्ततो नातिव्याप्तिर्नाव्याप्तिरिति साधु लक्षणम् । सोऽयमवशेषः । तत्र —

ईक्षापूर्वककर्तृत्वं प्रभुत्वमसरूपता ।
निमित्तकारणेष्वेव नोपादानेषु कर्हिचित् ॥

तदिदमाह ॐ तत्र निमित्तकारणमेव तावद् इति ॐ । आगमस्य कारणमात्रे पर्यवसानादनुमानस्य


भामती-व्याख्या

सङ्गति दिखाते हुए शेष विचारणीय प्रस्तुत करते हैं— "यथाभ्युदयहेतुत्वाद् धर्मो जिज्ञास्य इत्यादि"। यहाँ ब्रह्म-लक्षण की संगति दिलाकर भाष्यकार ने लक्षण-सूत्र के साथ इस अधिकरण की संगति प्रदर्शित की है। आशय यह है कि जगत् के कारणीभूत ब्रह्म में वेदान्त-वाक्यों का समन्वय प्रदर्शित किया गया। कारणता दो प्रकार की देखी जाती है— (१) निमित्तकारणता और उपादानकारणता। ब्रह्म में जगत् की कौन-सी कारणता विवक्षित है? यदि निमित्तकारणता-पक्ष का ग्रहण किया जाता है, तब उपादान कारण किसी और पदार्थ को मानना होगा, फलतः सांख्य-दर्शन-सिद्ध प्रधान (प्रकृति) तत्त्व को स्वीकार करना होगा, तब "जन्माद्यस्य यतः"— यह ब्रह्म का लक्षण सदोष हो जाता है, क्योंकि सांख्य-सम्मत प्रकृति में उक्त लक्षण की अतिव्याप्ति हो जाती है अथवा उपादानत्वरूप लक्षण ब्रह्म में न घटने से असम्भव दोष है। यदि द्वितीय पक्ष [उपादानकारणता भी अर्थात् ब्रह्म में उभयविध कारणत्व) माना जाता है, तब तो न अतिव्याप्ति होती है और न अव्याप्ति, अतः उक्त लक्षण निर्दोष है। यही शेष विचारणीय है, जिसके लिए इस अधिकरण की आवश्यकता है।

पूर्वपक्ष —
ईक्षापूर्वककर्तृत्वं प्रभुत्वमसरूपता ।
निमित्तकारणेष्वेव नोपादानेषु कर्हिचित् ॥

यही भाष्यकार ने कहा है— "तत्र निमित्तकारणमेव तावत् केवलं स्यात्"। औपनिषद वाक्यों का तो सामान्य कारणता में पर्यवसान होता है। अनुमान प्रमाण जो 'ईश्वरो जगतो निमित्तकारणम्, ईक्षणपूर्वककर्तृत्वात् कुलालवत्। प्रभुत्वाद् राजवत्''ईश्वरो न जगत उपादानम्, कार्यविरूपत्वात्, कुलालादिवत्'— इस प्रकार निमित्तकारणता का नियमन करते हैं, उनका उक्त औपनिषद वाक्य किसी प्रकार का विरोध नहीं करते, प्रत्युत समर्थन करते