भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 543, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 543

अभिन्ननिमित्तोपादानं ब्रह्म ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ५२५

'स प्राणमसृजत' ( प्र० ६।४ ) इत्यादिश्रुतिभ्यः । ईक्षापूर्वकं च कर्तृत्वं निमित्त- कारणेष्वेव कुलालादिषु दृष्टम् । अनेककारकपूर्विका च क्रियाफलसिद्धिलोंके दृष्टा । स च न्याय आदिकर्तर्यपि युक्तः संक्रमयितुम्, ईश्वरत्वप्रसिद्धेश्च । ईश्वराणां हि राजवैवस्वतादीनां निमित्तकारणत्वमेव केवलं प्रतीयते, तद्वत्परमेश्वरस्यापि निमित्तकारणत्वमेव युक्तं प्रतिपत्तुम् । कार्यं चेदं जगत्सावयवमचेतनमशुद्धं च दृश्यते, कारणेनापि तस्य तादृशेनैव भवितव्यम्, कार्यकारणयोः सारूप्यदर्शनात् । ब्रह्म च नैवंलक्षणमवगम्यते 'निष्कलं निष्क्रियं शान्तं निरवद्यं निरञ्जनम्' ( श्वे० ६।१९ ) इत्यादिश्रुतिभ्यः । पारिशेष्याद् ब्रह्मणोऽन्यदुपादानं कारणमशुद्धयादिगुणं स्मृतिप्र- सिद्धमभ्युपगन्तव्यम् । ब्रह्मकारणत्वश्रुतेर्निमित्तत्वमात्रे पर्यवसानादिति । एवं प्राप्ते ब्रूमः,—प्रकृतिश्चोपादानकारणं च ब्रह्माभ्युपगन्तव्यं निमित्त-


भामती

तद्विशेषनियममागमो न प्रतिषिध्यत्यपि त्वनुमन्यत एवेत्याह ॐ पारिशेष्याद् ब्रह्मणोऽन्यद् इति ॐ । ब्रह्मोपादानत्वस्य प्रसक्तस्य प्रतिषेधेऽन्यत्राप्रसङ्गात्सांख्यस्मृतिप्रसिद्धमानुमानिकं प्रधानं शिष्यत इति । एकविज्ञानेन च सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानम् 'उत तमादेशम्' इत्यादिना यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेनेति च दृष्टान्तः, परमात्मनः प्राधान्यं सूचयतः । यथा सोमशर्मणैकेन ज्ञातेन सर्वे कठा ज्ञाता भवन्ति । एवं प्राप्त उच्यते—प्रकृतिश्च । न केवलं ब्रह्म निमित्तकारणं, कुतः? प्रतिज्ञादृष्टान्तयोरनुपरोधात् । निमित्तकारणत्वमात्रे तु तावुपरोध्येयाताम् तथाहि

न मुख्ये सम्भवत्यर्थे जघन्या वृत्तिरिष्यते ।
न चानुमानिकं युक्तमागमेनापबाधितम् ॥
सर्वे हि तावद्वेदान्ताः पौर्वापर्येण वीक्षिताः ।
ऐकान्तिकाद्वैतपरा द्वैतमात्रनिषेधतः ॥


भामती-व्याख्या

हैं—“स ईक्षांचक्रे” (प्र. ६।३) इत्यादि। इस प्रकार यह आवश्यक हो जाता है कि उपादानकारण कोई और माना जाय—“पारिशेष्याद् ब्रह्मणोऽन्यदुपादानकारणमभ्युपगन्तव्यम्”। पारिशेष्य का स्वरूप बताते हुए न्यायभाष्यकार ने कहा है—“प्रसक्तप्रतिषेधाद् अन्यत्राप्रसङ्गः परिशेषः” (न्या० भा० १।१।५)। उसके अनुसार प्रसक्त (प्राप्त) ब्रह्मगत उपादानकारणता का प्रतिषेध हो जाने पर अन्य किसी वस्तु में उपादान-कारणता प्रसक्त नहीं, परिशेषतः सांख्य-सम्मत प्रधान (प्रकृति) में उपादानता पर्यवसित होती है। “उत तमादेशमप्राक्ष्यो येनाश्रुतं श्रुतं भवति” (छां० ६।१।२) इत्यादि वाक्यों के द्वारा जो एक के विज्ञान से सर्व-विज्ञान की प्रतिज्ञा की है और “यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन” (छां० ६।१।४) इत्यादि जो दृष्टान्त दिखाए हैं, वे सभी ब्रह्म की प्रधानता (प्रमुखता) के वैसे ही सूचक हैं, जैसे सोमशर्मा की प्रशंसा में कहा जाय—'सोमशर्मणैकेन ज्ञातेन सर्वे कठा ज्ञाता भवन्ति'।

सिद्धान्त—उक्त पूर्वपक्ष का निराकरण-सूत्र है—'प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात्”। अर्थात् ब्रह्म केवल निमित्तकारण ही नहीं, क्योंकि कथित प्रतिज्ञा और दृष्टान्त का सामञ्जस्य उभयविध कारणता में ही होता है, केवल निमित्तकारणता मानने पर प्रतिज्ञा और दृष्टान्त उपरुद्ध (विरुद्ध या बाधित) हो जाते हैं—

न मुख्ये सम्भवत्यर्थे जघन्या वृत्तिरिष्यते ।
न चानुमानिकं युक्तमागमेनापबाधितम् ॥
सर्वे हि तावद् वेदान्ता पौर्वापर्येण वीक्षिताः ।
ऐकान्तिकाद्वैतपरता द्वैतमात्रनिषेधतः ॥