भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 544, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ें| ५२६ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. ४ सू. २३ |
|---|
कारणं च, न केवलं निमित्तकारणमेव । कस्मात् ? प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् । एवं प्रतिज्ञादृष्टान्तौ श्रौतौ नोपरुध्येते । प्रतिज्ञा तावत्—'उत तमादेशमप्राक्ष्यो येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातम्' ( छा० ६।१।२ ) इति । तत्र चैकेन विज्ञातेन सर्वमन्यदविज्ञातमपि विज्ञातं भवतीति प्रतीयते । तच्चोपादानकारणविज्ञाने सर्वविज्ञानं संभवत्युपादानकारणाव्यतिरेकात्कार्यस्य । निमित्तकारणाव्यतिरेकस्तु कार्यस्य नास्ति, लोके तक्षणः प्रासादाव्यतिरेकादर्शनात् । दृष्टान्तोऽपि—'यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृन्मयं विज्ञातं स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्' इत्युपादानकारणगोचर एवाम्नायते । तथा 'एकेन लोहमणिना सर्वं लोहमयं विज्ञातं स्यात्' 'एकेन नखनिकृन्तनेन सर्वं कार्ष्णायसं विज्ञातं स्यात्' ( छा० ६।१।४,५,६ ) इति च । तथान्यत्रापि 'कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति' ( मुण्ड० १।१।२ ) इति प्रतिज्ञा । 'यथा पृथिव्यामोषधयः संभवन्ति' ( मुण्ड० १।१।७ ) इति दृष्टान्तः । तथा 'आत्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञाते इदं सर्वं विदितम्' इति प्रतिज्ञा ।' स यथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद् ग्रहणाय दुन्दुभेस्तु ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः' ( बृ० ४।५।६,८ ) इति दृष्टान्तः । एवं यथासंभवं प्रतिवेदान्तं प्रतिज्ञादृष्टान्तौ प्रकृतिसाधनौ प्रत्येत्तव्यौ । यत इतीयं पञ्चमी—'यतो वा इमानि
भामती
तदिहापि प्रतिज्ञादृष्टान्तौ मुख्यार्थावेव युक्तौ न तु यजमानः प्रस्तर इतिवद् गुणकल्पनया नेतव्यौ तस्यार्थवादस्यान्यार्थपरत्वात् । प्रतिज्ञादृष्टान्तवाक्ययोस्त्वद्वैतपरत्वादुपादानकारणतात्मकत्वाच्चोपादेयस्य कार्यजातस्योपादानज्ञानेन तज्ज्ञानोपपत्तेः । निमित्तकारणं तु कार्यादत्यन्तभिन्नमिति न तज्ज्ञाने कार्यज्ञानं भवति । अतो ब्रह्मोपादानकारणं जगतः । न च ब्रह्मणोऽन्यन्निमित्तकारणं जगत इत्यपि युक्तम् । प्रतिज्ञादृष्टान्तोपरोधादेव । नहि तदानीं ब्रह्मणि ज्ञाते सर्वं विज्ञातं भवति । जगन्निमित्तकारणस्य ब्रह्मणोऽन्यस्य सर्वमध्यपातितनस्तज्ज्ञानेनाविज्ञानात् । यत इति च पञ्चमी न कारणमात्रे स्मर्यते, अपि तु प्रकृतौ जनिकर्तुः
भामती-व्याख्या
कथित प्रतिज्ञा और दृष्टान्त के आधार पर जो ब्रह्म में जगत् की उपादानता प्रतिपादित है, वह मुख्य ( अभिधा ) वृत्ति को लेकर वास्तविक उपादानकारणता ही माननी होगी, यजमानगत गौण प्रस्तररूपता ( यज्ञोपकारिता ) के समान प्रधानता, ( प्रशस्तता या प्रमुखता ) रूप गौण उपादानता नहीं, क्योंकि “यजमानः प्रस्तरः” ( तै० सं० २।१।६ ) यह अर्थवाद प्रस्तरूप मुख्यार्थपरक नहीं, वैसा प्रकृत में नहीं । प्रतिज्ञा और दृष्टान्त-वाक्य अद्वैतपरक ही हैं, अतः समस्त उपादेयभूत जगत् के ज्ञान का उसके उपादान-कारणभूत ब्रह्म के ज्ञान से हो होना न्याय-सिद्ध है । निमित्तकारण तो अपने कार्य-प्रपञ्च से अत्यन्त भिन्न होता है, अतः उसके ज्ञान से समस्त कार्य का ज्ञान नहीं हो सकता । अतः ब्रह्म जगत् का उपादानकारण सिद्ध होता है । 'ब्रह्म से भिन्न और कोई पदार्थ जगत् का निमित्तकारण है'—यह कहना भी युक्ति-युक्त नहीं, क्योंकि उक्त प्रतिज्ञा और दृष्टान्त के अनुरोध पर वैसा मानना सम्भव नहीं । सांख्य-सम्मत प्रधानादि तत्त्व तो कार्य-वर्ग में ही आ जाते हैं, अतः उनके ज्ञान से समस्त कार्य का ज्ञान क्योंकर होगा ? यह जो कहा गया कि वेदान्त-वाक्य सामान्य कारणता के प्रतिपादक हैं, वह भी उचित नहीं, क्योंकि “यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते” ( तै. उ. ३।१ ) यहाँ 'यतः' पद में जो पञ्चमी विभक्ति है, “जनिकर्तुः प्रकृति” ( पा. सू. १।४।३० ) इस सूत्र के अनुसार जनि ( उत्पत्ति ) के कर्त्ता ( जायमान वस्तुमात्र )