भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 545, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ेंअभिन्ननिमित्तोपादानं ब्रह्म ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ५२७
भूतानि जायन्ते' इत्यत्र 'जनिकर्तुः प्रकृतिः' ( पा० सू० १।४।३० ) इति विशेषस्मरणात्प्रकृतिलक्षण एवापादाने द्रष्टव्या । निमित्तत्वं त्वधिष्ठात्रन्तराभावादधिगन्तव्यम् । यथा हि लोके मृत्सुवर्णादिकमुपादानकारणं कुलालसुवर्णकारादीनधिष्ठातृनपेक्ष्य प्रवर्तते, नैवं ब्रह्मण उपादानकारणस्य सतोऽन्योऽधिष्ठातापेक्षितव्योऽस्ति, प्रागुत्पत्तेरेकमेवाद्वितीयमित्यवधारणात् । अधिष्ठात्रन्तराभावोऽपि प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधादेवोदितो वेदितव्यः । अधिष्ठातरि ह्युपादानादन्यस्मिन्नभ्युपगम्यमाने पुनरेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानस्यासंभवात् प्रतिज्ञादृष्टान्तोपरोध एव स्यात् । तस्मादधिष्ठात्रन्तराभावादात्मनः कर्तृत्वमुपादानान्तराभावाच्च प्रकृतित्वम् ॥ २३ ॥
कुतश्चात्मनः कर्तृत्वप्रकृतित्वे ? —
अभिध्योपदेशाच्च ॥ २४ ॥
अभिध्योपदेश आत्मनः कर्तृत्वप्रकृतित्वे गमयति 'सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेयेति, 'तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेय' इति च । तत्राभिध्यानपूर्विकायाः स्वातन्त्र्यप्रवृत्तेः कर्तेति गम्यते । बहु स्यामिति प्रत्यगात्मविषयत्वाद् बहुभवनाभिध्यानस्य प्रकृतितिरित्यपि गम्यते ॥ २४ ॥
साक्षाच्चोभयाम्नानात् ॥ २५ ॥
प्रकृतित्वस्यायमभ्युच्चयः । इतश्च प्रकृतिर्ब्रह्म, यत्कारणं साक्षाद् ब्रह्मैव कारणमुपादायोभौ प्रभवप्रलयावाम्नायेते — 'सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते, आकाशं प्रत्यस्तं यन्ति' ( छा० १।९।१ ) इति । यद्धि यस्मात्प्रभवति यस्मिंश्च प्रलीयते, तत्तस्योपादानं प्रसिद्धम् । यथा व्रीहियवादीनां पृथिवी । 'साक्षात्' इति चोपादानान्तरानुपदानं दर्शयत्याकाशादेवेति । प्रत्यस्तमयश्च नोपादानादन्यत्र
भामती
प्रकृतिरिति । ततोऽपि प्रकृतित्वमवगच्छामः । दुन्दुभिग्रहणं दुन्दुभ्याघातग्रहणं च तद्गतशब्दत्वसामान्योपलक्षणार्थम् ॥ २३ ॥
अनागतेच्छासङ्कल्पोऽभिध्या । एतया खलु स्वातन्त्र्यलक्षणेन कर्तृत्वेन निमित्तत्वं दर्शितम् । बहु स्यामिति च स्वविषयतयोपादानत्वमुक्तम् ॥ २४ ॥
आकाशादेव ब्रह्मण एवेत्यर्थः । साक्षादिति चेति सूत्रावयवमनूद्य तस्यार्थं व्याचष्टे ॐ आकाशा-
भामती-व्याख्या
के उपादानकारण (प्रकृति) की अपादानसंज्ञा की गई और “अपादाने पञ्चमी” (पा. सू. २।३।२८) इस सूत्र से उस पञ्चमी का विधान हुआ, अतः प्रकृति के अर्थ में 'यत्' पद पर्यवसित होता है, कारणमात्र में नहीं । अतः व्याकरण के अनुसार भी ब्रह्म जगत् की प्रकृति (उपादानकारण) ही अधिगत होता है । भाष्यकार ने जो दुन्दुभि-श्रुति का उपन्यास किया है, वहाँ दुन्दुभि या दुन्दुभि के आघात का ग्रहण होने से सभी शब्दों का ग्रहण बताया गया है, किन्तु शब्द का उपादानकरण न तो दुन्दुभि है और न दुन्दुभि का आघात, अतः 'दुन्दुभि' और 'दुन्दुभ्याघात' पद शब्द-सामान्य का उपलक्षक माना जाता है ॥ २३ ॥
“अभिध्योपदेशाच्च”—इस सूत्र में 'अभिध्या' शब्द का अर्थ है—भावी वस्तु की इच्छा । इस इच्छा के द्वारा निमित्तकारणता प्रदर्शित की गई है और 'बहु स्याम्'—यहाँ ब्रह्म में स्वोपादनक बहुकार्य-सर्जन के द्वारा उपादानकारणता सूचित की गई है ॥ २४ ॥
“सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव” (छां. १।९।१) इस श्रुति में आकाशादेव का अर्थ 'ब्रह्मण एव' है। “साक्षाच्चोभयाम्नानात्”—इस सूत्र के अवयवभूत 'साक्षात्' पद ।